توضیح: این تحقیق به کلاس انسان شناسی شهری ناصر فکوهی در نیم ترم دوم سال تحصیلی 1385-86 در مقطع کارشناسی انسان شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران عرضه شده است.
نماد و نشانه شناسی شهری
نشانه شناسی مترو تهران (ایستگاه مصلی، امام خمینی (ره) ، 15 خرداد، ترمینال جنوب)
پژوهشگران: زهرا علم الهدی- صدیقه رضانیا
نشانه شناسی پدیده ای است که در محیط های گوناگون شهری، تجلی می یابد. یکی از این فضاها، فضاهای حمل و نقل عمومی است. با توجه به اینکه وسائط حمل و نقل عمومی با گذشت زمان و در دنیای مدرن نقش کلیدی تری ایفا می کنند و به تبع پیشرفت تکنولوژی در دنیای ماصر که یکی از مظاهر دنیای مدرنیته است، این وسایل نیز روز به روز بر تعداد و کیفیتشان افزوده شده و روزانه تعداد افراد بیشتری را از مبدا به مقصد جا به جا می کنند.
اهمیت تکنولوژی در عصر مدرنیته در نظریات هایدگر متجلی است. وی معتقد است انسان عصر تکنیک می تواند برخوردی صحیح و معقول با تکنولوژی داشته باشد و نسبتی آزاد با آن برقرار کند.
یکی از متاخرترین وسایل حمل و نقل عمومی که امروزه در تمامی کشورهای صنعتی دنیا روزانه شمار زیادی از افراد را پوشش دهی می کند، مترو و یا قطار شهری است. این وسیله به دلیل برخورداری از مزایایی نظیر کاهش حجم ترافیک درون شهری، پاک سازی شهر به دلیل استفاده از نیروی برق، برخورداری از امکان تهویه محیط، قابلیت جا به جایی شمار زیادی از مسافران و ... مورد استقبال افراد بی شماری در نقاط مختلف جهان قرار گرفته است.
پدیده مذکور در ایران از سال 1377 در پایتخت آغاز به کار کرد و تا امروز تهران از سه خط مترو (5و2و1) برخوردار است که این خطوط از شمال به جنوب و از شرق به غرب کشیده شده اند.
این تحقیق شامل کار بر روی چهار ایستگاه مصلی، امام خمینی (ره) ، پانزده خرداد و ترمینال جنوب می باشد. لازم به ذکر است این ایستگاهها به صورت نمونه به لحاظ نشانه شناسی مورد بررسی قرار گرفته اند. محور اصلی پژوهش مذکور را مطالعه روی جنبه های دینامیک و استاتیک تشکیل داده اند. مسائلی نظیر نوع تبلیغات در واگن ها و ایستگاهها، محل های عرضه کالا در ایستگاههای مترو، رفتار مسافرین از ابتدای ورود تا انتها و تفاوت در نوع پوششان، اقتصاد پنهان مترو که شامل فروشهای غیر رسمی برخی افراد درون واگنها می باشد و نیز امکانات ایستگاهها و فضای بیرونی آنها که به صورت مرحله ای از فضای بیرون مترو آغاز شده و به واگنها ختم
می شود.
تمامی ایستگاههای مورد بررسی از مراحل مشابهی تشکیل شده اند و به نوعی پدیده سرایت یک گونه فضایی کلی را تداعی می کند ولی در عین حال این مسئله که هر ایستگاهی در چه نقطه ای از شهر واقع شده است تفاوت در شکل و نمادها و رفتارهای انسانی، امکانات ایستگاهها، تبلیغات،
نوع معماری، وسعت و فضای اقتصادی پدید می آورد. به عنوان مثال نوع معماری ایستگاه مصلی متناسب با نام ایستگاه به صورت معماری ایرانی-اسلامی طراحی شده است. در ایستگاههای مورد بررسی بنا بر مناسبات مختلف مشکل ایستگاه اعم از تبلیغات و حجم مسافران متغیر است. این مسئله علاوه بر عامل مسافران، موجب پیوند فضای زیرزمینی مترو با محیط بیرونی آن می شود. در خصوص تفاوت توزیع امکانات در ایستگاهها به عنوان مثال ایستگاه امام خمینی که ایستگاه مرکزی و حلقه اتصال سه خط مترو است، هم فضای بیشتری را اشغال کرده و هم امکاناتی نظیر نماز خانه که در ایستگاههای دیگر وجود ندارد را شامل می شود.
تبلیغات در مترو به دو صورت تصویر ثابت و تصویر متحرک نمایان است. تصاویر ثابت شامل تبلیغات فیلمها و کالاهای تجاری و تصاویر متحرک به وسیله مانیتورهای نصب شده در برخی ایستگاهها ارائه شده است.
زمان در مترو امری تعیین کننده در میزان مراجعه و استفاده از این وسیله حمل و نقل می باشد به عنوان مثال در روزهای پایانی هفته، ایام خاص نظیر روزهای پایانی سال، زمان برگزاری نمایشگاه کتاب و ... مترو با ازدحام جمعیت روبروست و نیز ساعات اولیه که آغاز به کار مراکز اداری و غیره می باشد (9-7) و آخر روز که پایان کار اداری است (19-16) ، اوضاع به همین منوال است.
مترو پدیده ای کاملاً انسان ساخت و اجتماعی است ولی نفوذ عناصر طبیعی در مترو را نمی توان انکار کرد. از جمله این عناصر آوردن نور به محوطه مترو، عطر فروشی که تداعی کننده بوی طبیعت است، یا به طور کلی وسایل حمل و نقل عمومی که جایگزینی برای موجوداتی در طبیعت هستند که وظیفه حمل و نقل را به عهده دارند، البته این وسایل در سطحی وسیع تر این مهم را به عهده گرفته اند و نیز برخی تابلوهای هنری که سعی در تجلی طبیعت در محیط انسانی دارد.
اجمالاً پرسشهایی که در این تحقیق به آنها پاسخ داده می شود عبارتند از:
- مترو به عنوان یک پدیده متاخر حمل و نقلی چگونه نمادها و نشانه ها را در خود جای داده و بازنمایی می کند.
- نشانه های دینامیک و استاتیک مترو در چه قالبهایی وجود دارند.
- این تفاوت در نشانه ها چه بازتابی در ذهنیت افراد دارند.
- افراد در ایستگاههای مختلف به لحاظ رفتاری، تیپ ظاهری (پوشش) چه تفاوتهایی را بازنمایی می کنند.
- اینکه ایستگاه در کدام نقطه شهری واقع شده است و میزان اهمیت آن چه تاثیری در توزیع امکانات و وسعت ایستگاه و نوع معماری آن دارد.
- بازاریابی در مترو به چه صورتهایی انجام می یابد.
برای خواندن تحقیق کامل در اینجا کلیلک کنید.