مقدمه
گفتمان در نظریه فرهنگی مدرن ، دال بر وجود پیکره یا مجموعه‌ای از گزاره‌ها و قضایای منسجم و بهم پیوسته‌ای است که با تعریف و مشخص ساختن یک موضوع، شیء و یا محمول و با ایجاد مفاهیمی برای تحلیل آن موضوع یا محمول ارزیابی دقیقی از واقعیت ارائه می‌دهد (مکل دانل، 22: 1380). سه بعد اصلی در گفتمان به چشم می‌خورد که عبارتند از: 1- کاربرد زبان 2- برقراری ارتباط میان باورها و شناخت 3- تعامل در موقعیت‌های اجتماعی (دایک، 18-17: 1382) . وظیفة اصلی مطالعه گفتمان، فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد است. گفتمان یک پدیدة علمی، اجتماعی و فرهنگی است و کاربران یک زبان وقتی در یک گفتمان مشارکت می‌کنند، در واقع صورتی از کنشی اجتماعی را مرتکب شده و از تعاملی اجتماعی سود می‌جویند.
هنگامی که به گفتمان به مثابة کارکرد و کاربرد زبان توجه کنیم، می‌توانیم جنبه‌های ارتباطی و تعاملی آنرا شناخته و از رهگذر تبیین گفتمان به مثابة رخدادی ارتباطی می‌توان دربارة انواع خاص کاربرد زبان و گفتمان یا قلمرو اجتماعی آنان سخن گفت و به اصطلاحاتی چون گفتمان پزشکی، گفتمان سیاسی، گفتمان حقوقی و ... دست یافت.
مفهوم گفتمان SMS نیز در این چشم‌انداز است که متولد شده و مورد بررسی نوشتار حاضر است. SMS یا سرویس پیام کوتاه(Short massage service) ، در واقع پروتکلی است که انتقال و تبادل پیامهای کوتاه متنی بین تلفن‌های همراه، دستگاههای فکس و آدرس‌های IP اینترنت را ممکن می‌سازد.
نگاهی کوتاه به پیامهای رد و بدل شده و رایج در تلفن‌های همراه در ایران، بخوبی نشان می‌دهد که کارکردهای ثانویه و اهداف پنهان در راه‌اندازی این مجموعه، جایگزین اهداف اولیه و اصلی که همانا اطلاع‌رسانی صرف است، گردیده است و از این نظر به تولید گفتمانی جدید با ویژگی‌های خاص منجر گردیده است.
تحقیق حاضر به دنبال بررسی و تحلیل محتوای پیامهای تلفنی در ایران است که براساس چارچوب تئوریک نظامهای فکری فوکو به این مسأله می‌پردازد.

گفتمان
گفتمان چیست؟ واژة گفتمان(Discourse ) که امروزه حجم عظیمی از مطالعات اجتماعی در حیطه‌های مختلف علوم اجتماعی، اعم از انسان‌شناسی، زبان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی و ارتباطات اجتماعی را به خود اختصاص داده، سابقة آن در برخی از منابع به قرن 14 می‌رسد و از واژة فرانسوی discours و لاتین discurs-us بمعنی گفتگو، محاوره، گفتار، و از واژة discursum/discurrer به معنی طفره رفتن، سرباز زدن، دویدن در جهات مختلف و ... مشتق گردیده است (نوذری، 10: 1380).
فرهنگ 20 جلدی انگلیسی آکسفورد (1989)، ذیل مدخل discourse، تعاریف کاربردی متعددی را ارائه داده است که با توجه به موضوع مورد بررسی، ما تعریف زیر را برمی‌گزینیم: «شرح و تفسیر گفتاری (شفاهی) یا نوشتاری (کتبی) یک موضوع، پرداختن به موضوعی به صورت شفاهی یا کتبی که طی آن موضوع مذکور به طور مفصل مورد بررسی قرار گیرد» (مک دانل، 13-10: 1380).
آنگونه که آمد، ریشه مفهوم discourse را می‌توان در فعل یونانی discurrere به معنی حرکت سریع در جهات مختلف (dis = در جهات مختلف، currere = دویدن یا سریع حرکت کردن) یافت (عضدانلو، 16: 1380).
گرچه این مفهوم، چنانکه آمد، به معنی تجلی زبان در گفتار یا نوشتار بکار برده می‌شود، ولی همانطور که از ریشة آن پیداست، در علم بیان کلاسیک، بر زبان (نوشتاری و گفتاری) بعنوان حرکت و عمل تأیید می‌شده. به عبارت دیگر کلمات و مفاهیم که اجرای تشکیل دهندة ساختار زبان هستند، ثابت و پایدار نبوده و در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت ارتباطات آنها دگرگون شده و معانی متفاوتی را القا می‌کنند که دگرگونی این ارتباطات، خود زاده و معلول شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و ... است و چون این شرایط ثابت و پایدار نیستند و مدام در حال تولید و بازتولید در اشکال مختلف هستند و دگرگونی جز لاینفک آنهاست، ساختار زبان نیز که توضیح دهندة این شرایط است، نمی‌تواند ثابت و پایدار بماند.
پرواضح است که کلمات و مفاهیم تنها ابزارهای برقراری ارتباط افراد نیستند، و از اینرو گفتمان‌ها فقط منحصر به کلمات، عبارات و جملات (در صورت نوشتاری یا گفتاری) نبوده بلکه علائم و کنایه‌های غیرکلامی نیز در شکل دادن به آنها نقش مؤثری دارند.
گفتمان هم صورتی خاص از کاربرد زبان است، و هم صورتی خاص از تعامل اجتماعی. گفتمان یک رویداد ارتباطی کامل در یک موقعیت اجتماعی است و نه تنها شامل مشخصه‌های مشهود کلامی و غیرکلامی و تعاملات اجتماعی و کنش‌های کلامی و نوشتاری می‌شود، بلکه علاوه بر آن شامل آن دسته از بازنمودهای شناختی و راهبردهایی نیز می‌شود که در جریان تولید، بازتولید و ادراک گفتمان ایفای نقش می‌کنند.
به اعتقاد «کریس بالدیک»، گفتمان معنای بسیار عام و گسترده‌ای دارد و هرگونه استفاده از گفتار یا نوشتار، یا هر نوع کاربرد گفتاری و نوشتاری مطالب و موضوعات در هر زمینه‌ای از معارف و دانش بشری را شامل می‌شود (نوذری، 21: 1380). وی مانند سایرین و بخصوس «سوسور» (مدرسی، 1383) گفتمان را به آن دسته از واحدهای زبانی بلندتر از جمله اطلاق می‌کند.

سه بعد اصلی در مفهوم گفتمان
تئون ای و ون دایک، سه بعد اصلی را در مفهوم گفتمان در نظر می‌گیرند: 1- کاربرد زبان 2- برقراری ارتباط میان باورها که همان جنبة شناختی را شامل می‌شود 3- تعامل در موقعیت‌های اجتماعی (دایک، 18-17: 1382).
با این فرض، چند رشته در مطالعه گفتمان، خواسته یا ناخواسته درگیرند: زبان‌شناسی، جهت  مطالعات خاص زبانی و کاربرد زبان، روان‌شناسی، برای مطالعة باورها و این که چگونه با آنها یا میان آنها و باورهای دیگر ارتباط برقرار می‌شود، و علوم اجتماعی، برای تحلیل تعاملات در موقعیت‌های اجتماعی. به طور کلی وظیفة اصلی مطالعة گفتمان، فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد اصلی گفتمان است که ذکر آن رفت. اینکه چگونه کاربرد زبان بر باورها و تعاملات مؤثر است یا برعکس، چگونه تعامل بر نحوة سخن گفتن مردم تأثیر می‌گذارد و یا اینکه باورها چگونه کاربرد زبان و تعاملات را کنترل می‌کنند و در چه زمینه‌های اجتماعی، این امر صورت می‌گیرد، همه مؤیّد این سه بعد اصلی در مطالعة گفتمان هستند.
اما به باور ما، آنچه در بحث حاضر اهمیت برجسته‌ای پیدا می‌کند، بعد ارتباطی گفتمان در ارتباط با سایر ابعاد دیگر است و رویکرد ما در اینجا از منظر انسان‌شناسی ارتباطات و انسان‌شناسی زبان‌شناختی است. گفتمان آنگونه که آمد، از ارتباط سه مقوله حاصل می‌گردد: زبان و کاربرد آن، ارتباط و تعامل. هنگامی که به گفتمان به مثابة کارکرد و کاربرد زبان توجه کنیم، می‌توانیم جنبه‌های ارتباطی و تعاملی آنرا بشناسیم.
گفتمان به مثابة رخدادی ارتباطی؛ وجود گفتمان‌های مختلف
هنگامی که ما گفتمان را همچون رخدادی ارتباطی تبیین می‌کنیم، در حقیقت در پارادایمی قرار داریم که به طور عام در مورد گفتمان بحث می‌کند و در نتیجه، ما معمولاً دربارة انواع خاص کابرد زبان و گفتمان یا قلمرو اجتماعی آنها سخن می‌گوییم و برای اینکار از اصطلاحاتی چون گفتمان پزشکی، گفتمان سیاسی، گفتمان قدرت، گفتمان ترس، گفتمان منطق، گفتمان خشونت، و در بحث ما گفتمان SMS، بکار می‌رود.
در نظریة فرهنگی مدرن، گفتمان دال بر وجود پیکره یا مجموعه‌ای از گزاره‌ها و قضایای منسجم و بهم پیوسته‌ای است که با تعریف و مشخص ساختن یک موضوع، شیء یا محمول و با ایجاد مفاهیمی برای تحلیل آن موضوع یا محمول، ارزیابی دقیقی از واقعیت ارائه می‌دهد (نوذری، 22: 1380). برای مثال، گفتمان پزشکی، گفتمان حقوقی، گفتمان زیبایی‌شناسی و ...
 در اینجا بخوبی سه بعد اصلی ذکر شده و اهمیت بعد ارتباطی آن آشکار می‌گردد. گفتمان‌های مشخص که براساس آنها گزاره‌ها یا قضایای منطقی ساخته یا اقامه می‌شوند، ضمن نظارت بر انواع ارتباط‌های ممکنه بین آراء و نظرات مختلف، مفروضات معینی را دربارة نوع شخص یا اشخاص مخاطب ارائه خواهند کرد.

زبان گفتمان
زبان نوشتاری که حاصل از متن است و زبان گفتاری که حاصل ارتباط شفاهی و تعامل رو در رو (face to face)، هر دو در مبحث کلی گفتمان جای می‌گیرند. بعبارتی بررسی مطالعات گفتمانی، همانا بررسی گفتگو و متن در چارچوب زمینه یا بافت است. اما بافت چیست؟

بستر اجتماعی گفتمان
گفتمان، پدیده، مقوله یا جریانی اجتماعی است. به تعبیر دیگر و بهتر، گفتمان جریان و بستری است که دارای زمینه‌ای اجتماعی است‌ (مک دانل، 56: 1380 و دایک، 80: 1382).
کاربران زبان، آنگاه که در یک گفتمان مشارکت می‏کنند، (مثلاً در یک مکالمه یا دیگر اشکال گفتگو یا یک متن)، در واقع کنشی اجتماعی انجام می‏دهند و در تعاملی اجتماعی شرکت می‏جویند که این کنش، خود در بستر زمینه‏های گوناگون فرهنگی و اجتماعی همچون جمع‏های دوستانه یا برخوردهای حرفه‏ا‏ی و سازمانی، در سطوح خرد و کلان، همچون مذاکرات پارلمانی، بین‏الملی، منطقه‏ای و ... صورت می‏گیرد. پس گفتمان کنشی اجتماعی است که در یک بافت یا زمینه خود را به منصة ظهور می‏رساند.
گفتمان و کاربران آن در هر بافت اجتماعی، رابطه‏ای دیالکتیکی با بافت دارند. آنان در عین اینکه تابع محدودیت‏های بافت اجتماعی هستند، در ساختن یا تغییر آن نیز مشارکت فعال دارند. (دایک 49:‏1382).  در ادامه به این بحث بیشتر پرداخته خواهد شد.
درآمدی بر تکنولوژی‏های جدید ارتباط جمعی
بی‏تردید، از مهمترین شاخصه‏های عصر نوین، ظهور رسانه‏های ارتباط جمعی است که دنیای مدرن را از دنیای سنتی جدا نموده و بشر را با یک تجربة جدید اجتماعی روبرو می‏سازد. تمامی رسانه‏ها از یک ویژگی مشترک برخوردارند و آن پیام رسانی است. (اوحدی 55:‏1376).
رسانه در هر گونه تعریف، یا خود پیام است (مک لوهان) و یا اصلاً برای پیام‏رسانی بوجود آمده است. رسانه‏های همگانی که شاهکار عصر حاضر هستند، بنا بر ویژگی دارا بودن مخاطبین انبوه وامکان گسترش شبکه ارتباطی به لحاظ تکنولوژیکی (نادری 11:‏1382)، جهان را متحول ساخته‏اند.
تردیدی نیست که ساختار چگونه فکر کردن، به چه فکر کردن، و جهان را از چه زاویه‏ای دیدن و اینکه انسان‏ها ارتباط خود را با جهان خارج در چه محوری مورد توجه قرار دهند، تابع این رسانه‏هاست (طباطبایی 9:‏1381).
رسانه‏ها را می‏توان به انواع مختلفی تقسیم بندی نمود. از قدیم ترین رسانه که روشن کردن آتش و دود است تا جدیدترین رسانه که اینترنت است، کماکان نقش رسانه همان پیام رسانی و اجزای آن فرستنده، گیرنده و پیام بوده و کماکان هستند. رسانه‏های مدرن از قرن 15 پا به عرصة وجود گذاشتند و هنوز نیز در عصر پست مدرن و جامعه اطلاعاتی مورد استفاده‏اند. از جمله این رسانه‏ها می‏توان به: کتاب.، مطبوعات، سینما، تلویزیون، رادیو، موزیک، SMS و ... اشاره نمود که هر کدام خصوصیات خاص خود را دارا هستند.
رسانه‏ای از راه دور، جدیدترین نوع رسانه هستند که در آنها زمان و مکان حذف شده و مفاهیم زمان و مکان به مفهوم «اینجا در خانه» (پیپل و بیلی 8-6:‏1997) تبدیل می‏گردد. بنا به نظر مک کوئیل (2001)، مشخصة این رسانه‏ها چنین است: 1- بهره‏وری از تکنولوژی کامپیوتر 2- انعطاف‏پذیری به شدت بالا، 3- تعامل دو طرفه بالا 4- سروکار داشتن با فضای عمومی و خصوصی 5- پایین‏ترین سطح تنظیم دهی 6- ارتباطات شدید درون و برون جامعه‏ای. (فیاض، 1382). نکتة قابل توجه در بحث رسانه‏های جدید، جنبة دوگانة ارتباط است: انسان و تکنولوژی (مولانا 141-131:‏1371). از اینرو گرایش‏های معاصر در بررسی ارتباطات، سعی دارد این فرایند را به مثابة یک کل همگرا بررسی کند که در این بررسی هر دو جنبة انسانی (بعنوان فرستنده و گیرندة پیام) و هم جنبة تکنولوژیک بعنوان حامل پیام) مورد ارزیابی قرار گیرد. بعبارت دیگر، مفهوم فاصله‏گیری زمانی و مکانی در تعبیر گیدنز (عاملی 49-47:‏2002 و افروغ 120:‏1380) در جوامع انسانی حال حاضر، به مدد جنبه‏های تکنولوژیک راه را بر برقراری ارتباط بین افراد و با فاصلة بسیار دور، تحت هر شرایطی میسر ساخته است.
SMS نیز یکی از همین تکنولوژی‏ها و محصول بلافصل آنهاست که امروزه در اکثر جوامع جهان به شدت رایج بوده و بالتبع دارای کارکردهای مثبت و منفی بسیاری برای استفاده‏کنندگان خود می‏باشد، که در نوشتار حاضر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
SMS صرفنظر از معایب و نقص‏های خود که مبتلا به بسیاری از رسانه‏های عصر حاضر است، دارای مشخصه‏های ذکر شده در وصف رسانه‏های عصر مدرن و پسامدرن است که کاربرد بسیاری در زندگی روزمرة کاربران و نقش ویژه‏ای در شکل‏دهی افکار و زندگی روزمره آنان ایفا می‏کند.

SMS چیست؟
سرویس پیام کوتاه ، در واقع پروتکلی است که انتقال و تبادل پیام‏های کوتاه متنی بین تلفنی‏های همراه، دستگاه‏های فکس و آدرسهای IP اینترنت را ممکن می سازد . این پیام‏ها همانگونه پیداست، بسیار کوتاه هستند: 160 حرف برای پیام‏های با زبان‏های مشتق از لاتین و حداکثر 70 حرف برای زبانهای غیر لاتین مثل فارسی، عربی و چینی.
زمانی که یک پیام SMS ارسال می‏شود، توسط یک مرکز سرویس پیام‏های کوتاه دریافت شده و سپس از طریق این مرکز به دستگاه تلفن همراه مورد نظر فرستاده می‏شود.
برای انجام این کار، مرکز SMSC به منظور یافتن فرد سیار موردنظر درخواستی را به ‏ثبت کنندة مکان خانگی(HLR)  ارسال می‏کند. زمانی که HLR درخواست را دریافت کرد، وضعیت مشترک را مشخص می‏کند که دارای دو حالت است: 1- فعال یا غیر فعال است 2-دارای خط سیر مشترک است. چنانکه مشترک غیر فعال باشد، مرکز پیام را برای مدتی نگه خواهد داشت. زمانی که مشترک به دستگاه خود دسترسی یافت. HLR یک پیام هشدار کوتاه به مرکز می‏فرستد و مرکز مجدداً پیام را ارسال می‏کند. پس از آن SMSC پیامی را با قالب P2P و SMD به مرکز خدمات انتقال می‏دهد. این سیستم، دستگاه را فراخوانی می‏کند و اگر پاسخی دریافت کرد، پیام ارسال می‏شود. بدین ترتیب مرکز تأییدیه‏ای مبنی بر دریافت پیام توسط کاربر دریافت می‏کند و این پیام را بعنوان پیام ارسال شده طبقه‏بندی می‏کند تا دیگر ارسال نشود.

GSM و SMS:
GSM که مخفف Global system for mobile technology است، شایع‏ترین سرویس در اروپا و آسیاست. (مشاطیان، 1383) برخلاف آمریکا که از نوع دیگری از سیستم‏های بی‏سیم در آن استفاده می‏شود، GSM تقریباً در تمام کشورهای دنیا استفاده شده و به یکی از فراگیرترین استانداردها تبدیل شده است.
اتحادیة GSM در دوبلین ایرلند و لندن مستقر بوده و  مالک بیش از پانصد ماهواره، عملگرهای G3، کارخانجات و تهیه‏کننده خدمات دیگراست که در بیش از 200 کشور جهان فعال است. شرکت‏های بزرگی چون  NOKIA و LUCENT که در زمینه تکنولوژی‏های ارتباطی فعالیت می‏نمایند، عضو اتحادیه آن هستند. این گروه که در سال 1995 تشکیل شد، تلاش می‏کند تا استاندارد GSM را در آمریکای شمالی نیز رواج دهد. کشور ایران نیز یکی از کاربران این استاندارد بوده و سیستم خود را بر این اساس قرار داده است.

کارکردهای SMS
با استفاده از SMS می‏توان پیامهای کوتاه و خاص را ارسال و دریافت نموده و در وقت و پول خود صرفه‏جویی کرد. برای هر پیغام، نرخ 30 درصد ارتباط تلفن همراه به تلفن همراه (یک سوم نرخ یک مشترک درسیم کارت) منظور می‏گردد و طول پیام از یک کاراکتر تا 160 کاراکتر تفاوتی در نرخ آن ندارد. بعبارتی یک بسته(Package) می‏تواند میان 1 تا 160 کاراکتر بوده و هیچ تفاوتی میان پیام‏های کوچک و بزرگ وجود ندارد.
لذت بخش بودن، خصیصة دیگر ارتباط از طریق این رسانه می‏باشد که منجر به بوجود آوردن ابداعات بیشماری در نحوة این ارتباط توسط کاربران شده است. بعنوان مثال کاربران برای غلبه بر محدودیت تعداد حروف، زبان خاص خود را ابداع کرده‏اند که روز به روز توسعه بیشتری می‏یابد. تلفیقی بودن، از دیگر مزایای این رسانه تلقی می‏شود. در بسیاری از کشورها که استفاده از کامپیوترهای شخصی، اینترنت، تلفن همراه و حتی پیجر رواج دارد، اکنون نقش رسانة SMS تلفیقی از کارکرد رسانه‏های ذکر شده گردیده است. چرا که برای استفاده از رسانة اینترنت از طریق کامپیوتر، نیاز به نشستن بر پشت میز وجود دارد اما SMS همه جا همراه کابران بوده و بخوبی نقش پیجر و تلفن را نیز ایفا می‏نماید. این سیستم به مقدار زیادی شبیه سرویس چت از طریق یا هو یا MSN شده است. کاربر در هر لحظه پیام کوتاهی ارسال نموده ومخاطب نیز همان لحظه پیام را دریافت کرده و پاسخ می‏دهد.
ارائه سرویس‏هایی چون ارسال پیام از تلفن همراه به یاهو مسنجر ارسال ایمیل بوسیلة تلفن همراه، ارسال پیام کوتاه از وب به موبایل و ایجاد خبرنامه و گزارش وضعیت آب و هوای شهرها و سرویس‏هایی چون اطلاع از موجودی بانکی (بانک سپه- ملی و توسعه صادرات) و اطلاع‏ از آخرین اطلاعات پروازها از دیگر کارکردهای مثبت رسانة SMS است. بطور کلی وجود مزایای ذکر شده و کارکردهای گفته شده است که استفاده از این رسانه را اینقدر در سراسر جهان رایج کرده است. بطوری که تنها در ایران هر هفته بطور متوسط 11 میلیون پیام کوتاه نوشتاری توسط کاربران رد و بدل شده (کریم بیگی، 1382) یا 380 هزار نفر در آلمان به این رسانه معتاد بوده (عیاران نیوز 1383)، یا اینکه فقط در یکروز در بریتانیا (روز اول سال 2005 میلادی)، بیش از 150 میلیون پیام کوتاه از طریق تلفن همراه رد و بدل می‏شود. (هموطن سلام، 18 دی ماه 1383)

SMS، کژکارکردها و اشکالات کار
از نظر مرتون کژکارکرد عبارتست از پیامدهای منفی یک بخش نظام بر بخش‏های دیگر (ریتزر 6-145:‏1382). از جمله کژکارکردهای SMS که بسیار شایع است، و بخصوص از کارکردهای منفی و نامناسب رسانة SMS می باشد، مسألة مزاحمتهاست. دو نوع مزاحمت از طریق ارسال SMSهای ناخواسته برای مشترک ایجاد می‏شود: نوع اول ارسال پیام فرد به فرد است که طبق قانون موجود مزاحمان تلفنی با آنان برخورد می‏شود. نوع دوم، پیام‏های SMS انبوهی است که بعنوان پیام تبلیغاتی برای مخاطبان ارسال می‏گردد، که نوع اخیر بیشترین حجم مزاحمتها را تشکیل می‏دهد. به مزاحمتهای ناخواسته در زبان الکترونیک Spam (اسپم)‏گفته می‏شود.
اسپم نامه‏هایی است که بدون اجازه صاحب صندوق یا موبایل برای وی ارسال می‏شود. تبریک یا تسلیتهای ناخواسته، سالگرد تأسیس فلان بانک یا شرکت و ...، حجم کلانی از اسپم‏ها را به خود اختصاص داده است. (رسول‏زاده، 1382) از جمله اشکالات دیگر کار با این رسانة جدید، می‏توان به ارسال با تأخیر پیام‏های فرستاده شده توسط کاربران اشاره نمود.

گفتمان SMS:
آنگونه که آمد، هنگامی که ما گفتمان را به مثابة یک امر ارتباطی تبیین می‏کنیم که دارای دو بعد دیگر (زبان و بافت) نیز می‏باشد، از گفتمان‏های خاص استفاده می‏کنیم گفتمان SMS نیز اینچنین است. چرا که ما SMS را به مثابة یک امر ارتباطی دارای زبان خاص و شکل گیرنده در یک بافت اجتماعی خاص درنظر گرفته‏ایم. اینجاست که ما با گفتمان SMS سروکار داریم.
شاید در آغاز راه اندازی سیستم، پیش‏بینی این نکته که این رسانه همچون رسانه‏های دیگر عصر حاضر بتواند اینچنین تأثیر گذار باشد، دور از دسترس اذهان تجربه گرا نبود. و واقعیت امروز نیز این امر را بخوبی هر چه تمامتر مورد تأیید قرار می‏دهد.

درونمایة اصلی SMSها در ایران:
آنگونه که آمد، سیستم پیام کوتاه، در ابتدا با قصد اولیة اطلاع‏رسانی به عرصة ارتباطی ایران وارد گردید، اما همانگونه که رابرت مرتون ذکرمی‏کند یک سیستم همیشه دارای کارکردهای اولیه و اهداف خواسته نیست (ریتزر 147:‏1382 و تنهایی 172:‏1371) بلکه اهداف و کارکردهای ثانویه پیامد بعدی سیستم و شکل‏گیری سیستم هستند که بعضا ممکن است هدف اول را واپس زده و خود جایگزین آن گردند. این واقعه در اندیشه بودریار خود را به نام وانموده(Simulacra) می‏نمایاند (بودریار 18:‏1380) و این همان تفکر وارونگی شگفت‏انگیز اهداف اولیه است که سردمدار این تفکر نقاد کسی جز ژان بودریار متفکر فرانسوی پست مدرن نیست . (الخباز 330:‏81-1380)
نگاهی به پدیدة SMS نیز مؤید این نکته و این واقعیت شگفت‏انگیز است که امروزه کارکردهای اولیه تا حدودی به دست فراموشی سپرده شده و این سیطرة کارکردهای ناخواسته و ثانویه است که بر پیکرة پدیدة SMS پنجه افکنده و او را در کام خویش گرفته است. بافت غالب و حاکم بر پدیدة SMS را امروز در ایران نه پیام‏ رسانی و اطلاع‏رسانی که طنز و جوک تشکیل می‏دهد. نگاهی کوتاه به صندوق های ورودی و خروجی تلفن‏های همراه هر فرد ایرانی به خوبی شاهدی به این مدعاست.

SMS و طنز
طنز از گذشته‏های دور در فرهنگ ایرانیان رواج بسیار داشته (حلبی 1364، 1377 و جوانبخت 1379) اما در کنار طنز که محصولی نخبه و فردی است، جوکها که پدیده‏ای جمعی و غیر نخبه هستند، رواج یافته است که پژوهش در مورد علل و پیامدهای آن درعرصه‏های فرهنگی و اجتماعی موضوع این گفتار بوده و حتی مجالی بیش ازاین می‏طلبد.
در واقع جوک و طنز، عنصر محوری فرهنگ خنده و فرهنگ عامیانه(Folk culture)  بوده و در حقیقت انعکاسی از وضعیت اجتماعی و واقعیت‏های اجتماعی جوامع دارد. انعکاسی که در نهایت به گو‏نه‏ای بازاندیشانه منجر به خلق و ابداعی جدید و تغییر در موضوع اصلی و نهایتاً محو موضوع اصلی (وانموده در اندیشة بودریار) خواهد شد.
درونمایة اصلی جوکها و بعبارتی SMSها در جامعة امروز را درونمایه‏های جنسی، مذهبی و سیاسی تشکیل می‏دهند که غالباً در جوی کاملاً ضد قومیتی به تصویر کشیده می‏شوند و از این میان، جوکهای جنسی حجم بزرگی را به خود اختصاص داده‏اند، و بیانگر تراز نامة ارزشی منفی بیان نشدة مردم در باب این سه درونمایه هستند که در این فضا خود را به معرض نمایش می‏گذارد و در نهایت به گونه‏ای بازاندیشانه با شکستن و نفی ارزشها و هنجارهای جنسی و اخلاقی و نقض و شکستن تقدسات و تحقیر و تخطئه ایدئولوژی سیاسی و رهبران سیاسی، معرفت و ارزیابی افراد در مورد این امور در ردة شناختی و ذهنی تغییر خواهد کرد. (رحمانی 1381)
جوکها بیانگر جو اجتماعی و فرهنگی جامعه هستند و از آنجا که جوک امری کاملاً ذهنی و فرهنگی است، (چرا که این قواعد فرهنگی و ارزشهای درونی شده در هر فرهنگ و هر شخص هستند که تعیین‏کنندة خنده‏دار بودن یک امر هستند) (حیدری، زهرا 3:‏1378)، ویژگی‏های فرهنگی هر جامعه را در سطح فرهنگ عمومی و فرهنگ توده(Mass culture) به نمایش می‏گذارد.
فرهنگ Longman، مشخصاً از دو نوع جوک نام برده است: 1- جوک کثیف(dirty Joke)  که در مورد مسائل سکسی بوده و مردم بگونه‏ای آنرا توهین آمیز تلقی می‏کنند و منجر به شکسته شدن تابوها در حیطة مسائل جنسی می‏شود (فکوهی 1383)‏2- جوکهای خصوصی(Private jocke)  که همان جوکهای مخفی و رازگونه می‏باشند. (Longman: 1993: 611) به جرأت می‏توان گفت گفتمان SMS امروز ایران، بیشتر تحت سیطرة جوکهای کثیف است که نشان از ارزشهای فرهنگی و شرایط اجتماعی (Apte, 1992: 71) امروز جامعة ایران و بخصوص در سطح عامیانه دارد که عموماً تمایل به ساختارشکنی(diconstruction) و ضد ساختاری بودن (رحمانی 1381) داشته و پیامد تغییر دهندگی فرهنگی دارد و همگان را به شرکت در جرم دلپذیر هنجار‏شکنی دعوت کرده و در ذات خود رفتاری آشفته‏ساز و ضد نظام (وکیلی 44:‏1381) است.

شرح مختصری از محتوای SMSها
از میان حدود 240 SMS جمع‏آوری شده از اقشار مختلف مردم (دانشجو، کارمند، بازاری، محصل و ...) و تفکرات مختلف (مذهبی، سکولار، لائیک، معتقد) و گرایش‏های مختلف (چپ، راست، مستقل) 169 جوک صرفاً جنسی، 24 جوک مذهبی- جنسی و 15 جوک سیاسی- جنسی به چشم می‏خورد. البته به دلایلی از قبیل عدم ضرورت و رعایت هنجارهای اخلاقی و اجتماعی از آوردن مستقیم جوکها در این نوشتار خودداری شده است. در نگاهی گذرا به این جوکها، می‏توان محتوای آنان را اینگونه برشمرد:

جوکهای جنسی (sexy)
محتوای جوکهای جنسی عمدتاً به نفی ارزش‏های رایج در فرهنگ ایرانی برمی‏گردد که عبارتند از:
1- رواج همجنس‏بازی، از طریق تخطئه ارزش‏های موجود جامعه 2- نفی ارزش‏های زنان در حیطة حیا و عفت 3- نفی پایبندی جنسی زن و شوهر نسبت به یکدیگر 4- نگاه ابزاری صرف به زنان در حوزة جنسی 5- هجو و هزل شاعران بزرگ پارسی و بزرگان ادبیات ایران در حیطة سکس 6– تمسخر شخصیت‏های سینمایی و کارتونی در حیطة جنسی 7- رواج بی‏غیرتی در مردان نسبت به مسائل جنسی مربوط به زنانشان. 8- تحقیر شدید تفکر ایرانیان در حیطة جنسی و تعریف از غرب و رواج گرایش به غرب‏ در این مسأله 9- تحقیر زنان و دختران در حیطة سکسی و احساس برتری مردان نسبت به آنان 10- نگاه‏ابزاری به عشق و نفی تفکر عشق متعالی 11- نگاه جنسی به قوانین علمی در حوزة طبیعی 12- رواج و لنگاری و باصطلاح بیخیالی جنسی 13- مقایسة شخصیت انسان با اعضای جنسی او و تأکید بر هویت‏های جنسی 14- هجو ازدواج شرعی و تأکید بر بی بندوباری اجتماعی 15- تأکید بر هنجار شکنی جنسی در حوزة اجتماعی 16- نگاه کاملاً ابزاری به ازدواج و اینکه ازدواج صرفاً جهت فرونشاندن میل جنسی است، نه چیزی بیش از آن. 17- رواج ارزش‏های جنسی غرب در نحوه و نوع همبستری که عموماً توسط فرهنگ شرقی مورد پذیرش نیست. 18-هجو شخصیت‏های تاریخی که بنوعی چهرة مثبت داشته و مورد احترام هستند و مردم و حکومت سعی در حفظ نام آنان با نامگذاری خیابان‏ها و اماکن بنام آنان دارند. 19- تأکید برجهانی  بودن جنبه‏های سکس در فرهنگ‏های مختلف و یکسانی تفکرات در انسانهای فرهنگ‏های مختلف در این مورد 20- هجو تبلیغات تلویزیونی و اعتراض به آنان در حیطة جنسی 21- رواج سکس با غیر همنوع (حیوانات و ...) 22- تمسخر نظم جنسی وتأکید بر هرج و مرج در این حیطه 23- وارد نمودن اصطلاحات رایج در حیطة رسانه‏های ارتباط جمعی و گفتمان الکترونیکی به حوزة سکس و تطبیق آنان با آلات جنسی 24- رواج ارزش های منفی نظیر روسپیگری در جامعه 25- تابو شکنی در حوزة جنسی از طریق رواج فحش‏های رکیک به محارم 26- تمسخر تفکر سنتی ایرانی در مورد ازدواج و بچه‏دار‏شدن و تأکید بر دست و پاگیر بودن فرزندان در زندگی جنسی والدین 27- تأکید بر طبقات مختلف اجتماعی و سلایق آنان در حیطة جنسی 28- شکستن‏ هنجارهای کلامی و رواج فرهنگ فحش و کلمات رکیک در این حیطه. 29- هجو زنان در حیطة سکس. 30- قائل شدن معنای جنسی برای واژه‏های رایج در زبان. 31- تأکید بر نقش تاریخی منفعل بودن زنان در حیطة جنسی

جوک‏های مذهبی:
آنگونه که آمد، جوک‏های رایج در حوزة مذهبی نیز به شدت آلوده به مسائل جنسی بوده و ملهم از این تفکر. عمدة محتوای جوکهای سکسی- مذهبی بدین شرح است:
1- تحقیر اعتقادات دینی و مذهبی در مورد ارزش‏های جنسی و تخطئة ایدئولوژی مذهبی با ابزار تخریب شخصیت‏های مذهبی 2- فحش رکیک به شخصیت‏های منفی مذهبی در حوزة تاریخی که نفرت از آنان از طریق مناسک بازتولید می‏شود، نظیر یزید و ... 3- تخریب ارزش‏های جنگ که پیوندی ناگسستنی با اعتقادات مذهبی دارد. 4- تخطئة احکام مذهبی در مورد ممنوعیت سکس با نامحرم 5- هجو دعاهای وارده در مذهب و احکام مذهبی در موارد مختلف اعم از همبستری، شب زفاف و ... 6- دادن صفات جنسی به شخصیت‏‏های مذهبی و ساختن و نقل احادیث جنسی از آنان 7- تمسخر تفکرات پایه‏ای تشیع، مانند اعتقاد به شفاعت، شفا، مهدویت و ... 9- هجو آیه‏‏های قرآن و ساختن آیه‏های جعلی در مورد سکس 10- تخریب اعتقادات مذهبی چون عاشورا و محرم و رواج نگاه جنسی در مورد این ایام 11- تمسخر فلسفة آفرینش در فرهنگ دینی از طریق نسبت دادن آن به سکس 12- نفی حقایق مسلم مورد تأکید ادیان نظیر مرگ و ... 13- تخطئة روحانیون و تأکید بر ریای مذهبی در شخصیت آنان 14- رواج تاریک‏بینی و سیه‏نگری در حیطة اجتماعی توسط تخطئة نگاه مذهبی به ازدواج. 

پایان بخش اول – ادامه دارد