بخش دوم و نهایی

جوک‏های سیاسی
از آنجا که بعد از انقلاب 1357 ایران ( 1979م )، که انقلابی کاملاً دینی و منطبق با معیارهای مذهبی بوده و در تدوین تمامی امور اعم از قانون اساسی و طرح‏ریزی هنجارهای اجتماعی و ایجاد پشتوانه برای آنان، مذهب نقشی برجسته داشته است، و تمامی حوزه‏ها اعم از سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... بنوعی تحت تأثیر دین و ملهم از اعتقادات دینی بوده است، و تنها عنصر مشروعیت بخشی به حیطه اجتماعی و سیاسی دین بوده (بشیریه 1381)، لذا جوکهای سیاسی نیز جنبة مذهبی داشته و بالعکس بسیاری از جوکهای مذهبی آغشته و به حوزة سیاست‏اند. فلذا نفی حوزة سیاست و تخطئة آن، ارتباط مستقیم با منبع مشروعیت آن (دین) دارد.
محتواهایی چون: تخطئة ایدئولوژی انقلابی از طریق یادآوری شعارهای اول انقلاب و انطباق آنان با حیطه‏های جنسی، هجو جناح‏ها و جناح‏بندی‏های سیاسی عمده در کشور که عمدتاً مشهور به دو جناح راست و چپ می‏باشند و ... . نشانگر مدعای بالا هستند.
آنچنان که ذکر گردید، بیش از 90 درصد جوکهای مطرح شده در این سه حوزه (جنسی، سیاسی و مذهبی)، در هاله‏ای از گرایشات قومی قرار داشته که کاربر آن از حوصلة این نوشتار بیرون بوده و سعی نگارنده در اینجا بر تحلیل محتوای جوکهای رایج در سه حوزة گفتمان جنسی، سیاسی و مذهبی و نتایج حاصل ازرواج این گفتمان در عینیت جامعه بوده است. 

تحلیل SMSها براساس نظریه سیستم‏های فکری فوکو:
فوکو با بهره‏ گرفتن از مفهوم نظام‏های فکری ، یا شناخت، موجودیت فکر را برحسب گفتمان توصیف می‏کند. (عضدانلو 4-53: 1380) فوکو تحت تأثیر متفکرانی چون بنو نیست و هایدگر، گفتمان را به مثابة راهی برای مادی کردن زبان برمی‏گزیند که از این طریق، افراد در ارتباط با یکدیگر و دنیایی قرار می‏گیرند که در آن ساکنند. او الگویی را که صراحتاً فکر را بعنوان یک پدیدة ذهنی یا بعنوان یک قلمرو برتر متعالی ارزش‏ها یا صور ازلی و ابدی می‏بیند، مردود می‏شمارد. با تکیه بر گفتمانی بودن تفکر، فوکو توجه ما را به این نکته جلب می‏کند که تفکر همیشه بخشی از شرایط تاریخی است که تعریف کنندة اجتماع بوده و هست.
با توجه به چارچوب تئوریک فوق، می‏توان به این نکته رسید که جوکهای رد و بدل شده و رایج در گفتمان امروز SMS در ایران، اگر چه در این مرحله شکل ذهنی به خود گرفته و تنها جنبة عینیت آنان در عینیت نوشتاری است، و هنجار شکنی‏های آنان صرفاً در حیطة سوژه به یکنوع واقعیت سوبژکتیو رسیده (فوکو107-101: 1980)، اما روند شکل‏گیری و پیشروی آنان می‏‏تواند زنگ خطری برای به عینیت رسیدن ذهن و جنبة ابژکتیو یافتن سوژه باشد.
آنچنان که مالینوفسکی می‏گوید؛ هنجارهای جامعه قبل از آنکه در عینیت جامعه شکسته شوند، در ذهن افراد جامعه می‏شکنند (مالینوفسکی 2535) و بنابراین اگر چه همة این موارد گفته شده در سطح ذهنی و شناختی هستند، اما آنچنان که فوکو تأکید می‏کند، این گفتمان به مثابة مادی کردن و عینی کردن ذهنیت‏ها و شکل‏گیری ابژه‏ها براساس آنان است.
بنابراین کارکرد منفی  این گفتمان، در تغییر شکل جنبه‏های معرفتی و شناختی و به عینیت رسیدن آن در یک پروسة تاریخی رو به جلو می‏باشد، که تازه این بخشی از قابلیت‏های نظام زبان که یک نظام فکری پیچیده (مدرسی 1383)‏ است می‏باشد که جنبة بروز یافته است. چرا که از نظر فوکو گفتمان همان چیزی است که میان دو حوزه قید و بندهای زبان و امکانات ارتباطی نهفته در نظام زبان رخ می‏دهد. (عضدانلو 2-51: 1380) و اینچنین است که بروز ابعاد بیرونی این گفتمان، در به عینیت رسیدن این تفکرات با استفاده از نظام ارتباطی می‏تواند خطری جدی برای جامعه  و دارندگان نظام ارزشی و فکری یک جامعه باشد.
 
مؤخره:
اگر چه سیستم پیام کوتاه (SMS) در ابتدا با قصد اولیة اطلاع رسانی صرف و با کمک تکنولوژی‏های دیجیتال اطلاعاتی مدرن به عرصة گفتمان رسانه‏ای کشور وارد گردید، اما در یک سیر تاریخی کوتاه،اهداف پنهان این تکنولوژی که همانا تولید گفتمان سرگرمی و طنز و جوک است، جایگزین هدف اولیه و خواسته شد که تبعات آن را می‏توان در این حیطه به وضوح شاهد بود.
حیطة طنز و جوک حیطة اصلی گفتمان SMS امروز ایران را متشکل می‏شود که عنصر محوری فرهنگ عامیانه بوده و انعکاسی از وضعیت اجتماعی جامعه در خود دارد. درونمایة‏ اصلی گفتمان SMS امروز ایران را سه حوزة جوکهای جنسی، مذهبی و سیاسی به خود اختصاص داده‏اند که از این میان جوکهای جنسی سهم عمده‏ای را به خود اختصاص داده است در واقع جوکهای دو حوزة دیگر (سیاسی و مذهبی) نیز آغشته به این حوزه و تحت لوای این حوزه بیان می‏گردد، لذا اگر بگوئیم که گفتمان عمدة SMS در ایران گفتمانی جنسی است، که غالباً خود را در حوزة جوکهای کثیف می‏نمایاند، سخن به گزافه نگفته‏ایم.
گفتمان راهی برای مادی کردن زبان است که از طریق آن، افراد در ارتباط با یکدیگر و دنیایی قرار می‏گیرند که در آن سکونت دارند. با این اوصاف، اگر چه گفتمان SMS در سطح سوبژکتیو و ذهنی جامعه قرار دارد و تنها نمود عینیت آن در شکل نوشتاری آن در تلفن‏های همراه است، اما آنچنان که گفته شد، رابطة سوژه و ابژه در تعریف گفتمان به عینیت رسیدن ذهنیت است و لذا همواره این خطر وجود دارد که در آینده این جنبة ذهنی خود را به عینیت جامعه منتقل کرده و نظم جامعه را آشفته و متلاشی گردانده و نظم جدیدی با هنجارهایی متفاوت از هنجارهای اخلاقی کنونی در پی افکند. حال برنامه‏ریزی فرهنگی در این راه می‏تواند راهگشای بسیاری از مسائل موجود و پیشگیری از تبعات آن در آینده‏ای نه چندان دور باشد.


 
منابع و مآخذ:
لاتین:
1- Ameli saied Reza 2002, Gloalization, Americanization and british Moslem Identity, Icass press, London
2- Apte, mahadev.l 1992, Hummorin: Bauman, Richard (1992), folklore, culture performan and popular Entertain ment, new york, oxford
3- Foucault, m, 1980, The history of sexuality, volume 1: An introduction, Tr by: Robert Hurley, Vintage books, new york
4- Giddens, A, 1990, sociology, macmilan, London
5- People, James & Baily Garrick, 1997, Humanity (An interoduction to cultural Anthropology ), West Wadsworth, New york
 
فارسی:
1- اوحدی، مسعود، 1376، «جهانی شدن و ...»، رسانه‏ها و فرهنگ، تهران: سروش
2- دایک ، تئون ای ون، 1382، مطالعاتی در تحلیل گفتمان، پیروز ایزدی و...، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها.
3- افروغ، عماد، 1380، چالش‏های کنونی ایران، تهران: سوره مهر
4- الخباز، یوسف، 1380 و 1381، معرفی توهم حیاتی بودریار، فتحعلی آشتیانی، فرهنگ و دیپلماسی، س 2 و 3، تهران: وزارت خارجه
5- بودریار، ژان، 1380، نظم نوین جهانی، شهریار وقفی‏پور، مجله سوره ش 1،  بهمن 80، تهران: سوره
6- تنهایی، ابوالحسن، 1371، درآمدی بر مکاتب و نظریه‏های جامعه‏شناسی، مشهد، مرندیز
7- جوانبخت، مهرداد، 1379، ایران از نگاه انیرانی، اصفهان: آموزه
8- حلبی، علی‏اصغر، 1364، مقدمه‏ای بر طنز و شوخ طبعی در ایران، تهران: پیک
9- حیدری پور، زهرا، 1378، طنز سیاسی و اجتماعی، پایان‏نامه‏ کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
10- حلبی، علی‏اصغر، 1377، عبید زاکانی، تهران، طرح نو
11- رسول‏زاده، نیما، 1382، سایت SMS مخابرات تعطیل شد، روزنامه شرق، دوشنبه 6 بهمن، شماره 125، تهران.
12- ریترز، جورج، 1382، نظریه جامعه‏شناسی در دوران معاصر، محسن ثلاثی، چاپ هفتم تهران: علمی
13- رحمانی، جبار، 1381، تحلیل جوکها در ایران، تحقیق درس فرهنگ و ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
14- عضدانلو، حمید، 1380، گفتمان و جامعه، تهران:‏ نی.
15- طباطبایی، صادق، 1381، رسانه‏ها و یکسان سازی روابط انسانی، مجله نگارستان، پیش شماره 5، فروردین 81: تهران.
16- فیاض، ابراهیم، 1382، جزوة درس انسان‏شناسی ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.
17- فکوهی، ناصر، 1383، جزوه درس نظریه‏های جدید انسان‏شناسی، کارشناسی ارشد دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
18- فرکلاف، نورمن، 1382، تحلیل انتقادی گفتمان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها.
19- کریم بیگی، آرش، 1382، SMS ایرانی، سایت itiran، 29 بهمن 1382، تهران
20- مالینوفسکی، برانیسلاو، 2535، میل جنسی و فرونشانی آن در جوامع نامتمدن، محسن ثلاثی، تهران: سپهر
21- مشاطیان شایان، رضا، 1383، سرویس پیام کوتاه چیست، سایت itiran
22- مدرسی، یحیی، 1383، جزوه انسان‏شناسی زبان‏شناختی، کارشناسی ارشد، دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه تهران
23- مک دانل، دایان، 1380، مقدمه‏ای بر نظریه‏های گفتمان، حسینغلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
24- مولانا، حمید، 1371، گذر از نوگرایی، یونس شکرخواه، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه.
25- نادری، احمد، 1382، دنیای جادویی سایبر‏نتیک، تحقیق دس انسان‏شناسی شهری، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
26- وکیلی، شروین، کاربردهای نظریه سیستمهای پیچیده در مدلسازی تغییرات فرهنگی، پایان‏نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.
سایت‏های اینترنتی و روزنامه‏ها:
Ayaran. Net, 83/4/21
Itiran. Net
روزنامه هموطن سلام، 18 دی ماه 1383
روزنامه شرق، دوشنبه 6 بهمن 1382، شماره 125