بخش دوم و نهایی

آرشیو
در روش تاریخ شفاهی مدارک و شواهد شفاهی باید از شکل متغیر خود خارج شده و به اسناد ثبت شده تبدیل شوند. این کار به اعتبار مصاحبه‌ها و استفاده‌های بعدی از آن‌ها کمک شایانی می‌نماید. در عمومی‌ترین شکل، صدا در تمام طول مصاحبه ضبط می‌شود و در صورت تمایل مصاحبه‌شونده ساعاتی از مصاحبه ضبط ویدئویی شده و نیز پرتره‌هایی از وی جهت استفاده در آرشیو تهیه می‌گردد. در این شیوه‌ها خصوصیت پویای گفتاری و شفاهی تا حد ممکن حفظ می‌شود.
برای انتشار و استفاده راحت‌تر مصاحبه‌ها، باید آن‌ها را به صورت مکتوب نیز درآوریم. در روش تاریخ شفاهی تلاش می‌شود که حتی در صورت مکتوب شدن مصاحبه ماهیت گفتگویی در آن حفظ شود. با این وجود در این مرحله آسیب‌هایی متوجه مصاحبه خواهد شد که باید مورد توجه واقع شود.
در این مرحله ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی از سویی برای ثبت، نگهداری و انتشار مصاحبه و از سوی دیگر در مورد حفظ امانت در مضمون اصلی سخنان مصاحبه‌شونده که ممکن است با مکتوب شدن مصاحبه دچار خدشه و ابهام شود، مطرح است. یکی از راه‌هایی که می‌تواند این آسیب‌ها را به حداقل برساند، بازخوانی مصاحبه پیاده شده توسط شخص مصاحبه‌شونده و یا حداقل توسط مصاحبه‌کننده است.
برای تدوین مصاحبه بعد از پیاده کردن آن باید به این مساله توجه کرد که در فرایند گفتگو ممکن است راوی بارها موضوع گفتگو را تغییر دهد و یا به عقب برگردد. به این ترتیب متن گفتگو از یک نظم موضوعی و زمانی پیروی نخواهد کرد. برای این که متن به راحتی و به ویژه در تحقیقات بعدی قابل استفاده باشد باید از فهرست‌نویسی‌های موضوعی و نمایه‌نویسی و شیوه‌های مشابه دیگر استفاده نمود. همچنین فهرست نام‌ها و نمایه‌ها نشان می‌دهند که تا چه حد نظر افراد مختلفی که در مورد یکدیگر روابت‌هایی را مطرح کرده‌اند جمع‌آوری شده است (سعیدی؛1385).
همچنین در زمان تهیه آشیو باید به مسائل مربوط به جمع‌آوری و طبقه‌بندی مجموعه مصاحبه‌ها توجه شود و نوارهای صوتی و ویدئویی و مکتوبات دارای آدرس‌ها و اطلاعات کافی و هر مصاحبه دارای بیوگرافی مصاحبه‌شونده و ارتباط وی با موضوع و اطلاعاتی در مورد زمان و مکان مصاحبه باشد.
معمولا توافقنامه‌ای توسط شخص مصاحبه‌شونده تکمیل می‌شود که درآن شرایط استفاده از مصاحبه و احیاناً تعیین زمان خاصی جهت اطلاع‌رسانی محتوای مصاحبه قید می‌گردد. محقق یا سازمانی که پروژه را هدایت و حمایت می‌کند، موظف است در اطلاع‌رسانی اطلاعات مربوط به این مصاحبه‌ها، شرایط اعلام شده توسط مصاحبه‌شونده را در نظر داشته و طبق آنها عمل نماید.
«بنابر این شما باید در فضایی باشید که نهادهای تحقیقاتی بتوانند از این قراردادها و تعهدات حمایت کنند. در غیر این صورت ممکن است بسیاری حاضر به گفتگو با شما باشند، اما حاضر به ضبط روایت‌هایشان نباشند..»(سعیدی؛1385)

مفاهیم مطرح شده در رابطه با تاریخ شفاهی
عینیت
اولین مساله نظری مربوط به تاریخ شفاهی به امکان و اهمیت استفاده از امر شفاهی به عنوان سندی قابل اعتماد در مطالعه تاریخی مربوط است، که در بخش نظری تاریخ شفاهی مباحث گسترده‌ای در راستای توجیه و توضیح این امر شکل گرفته است.
می‌توان مسائلی را که در رابطه با عینیت در روش تاریخ شفاهی در جمع‌آوری اطلاعات مطرح است به دو قسم تقسیم نمود: مسائل مربوط به مصاحبه‌شونده و مسائل مربوط به مصاحبه کننده.
در مورد مصاحبه‌شونده مهم‌ترین مساله به ماهیت غیرقابل اعتماد حافظه مربوط می‌شود. این که فرد حوادث را به چه ترتیبی به خاطر می‌آورد و آنها را چگونه گزینش می‌کند یا اینکه احساسات و افکار و جریانات اجتماعی بعدی چقدر بر کیفیت به خاطر آوردن رویدادها تاثیر می‌گذراند و یا آنها را تغییر شکل می‌دهند، از اهمیت ویژه‌ای برای تعیین میزان اعتبار اطلاعات برخوردار است. یکی از راه‌های پیشنهاد شده در این رابطه مطرح کردن سولاتی در مصاحبه است که حافظه مصاحبه‌شونده را می‌آزماید(موریسی؛1384).
گذشته از این، شخص ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه به بازگویی رویدادها با حفظ جایگاه مثبت برای خود بپردازد و رویدادهای مربوط به اشتباهات خود را حذف، تحریف یا توجیه نماید. همین امر برای مصاحبه‌کننده محدودیت‌هایی را نیز ایجاد خواهد نمود و وی باید از شگردهای مختلفی جهت کم کردن این آسیب‌ها استفاده کند.
«ممکن است برخی بر این گمان باشند که چرا سوالات مهم‌تری با روایان در میان گذاشته نشده و یا چرا به طور انتقادی‌تر با آنها مصاحبه نکرده‌اند؟ از آنجا که گریزان بودن از ثبت هر نوع نشانه و ایجاد سندی و دادن اتوییوگرافی یا حدیث نفس یا اعتراف به خطا، که روی دیگرش گرایش به وجیه الملگی به هر نحو در میان نخبگان سیاسی و حتی اقتصادی است از جمله عادات ماست. جلب توافق نخبگان به گردآوری خاطرات و نشستن پای سخن آنان کار آسانی نیست، چه رسد به طرح سوالاتی که خود موضوع تحقیقات مفصل‌تری است. بنابراین طرح سوالات انتقادی فضای گفتگوی و گردآوری خاطرات را کدر و شبهه قضاوت ارزشی و لذا واکنش‌های متفاوتی را بر می‌انگیزاند که به همان اندازه از اعتبار چنان خاطراتی می‌کاهد.»(سعیدی؛1386)
در این موارد می‌توان بررسی مساله در چندین مصاحبه با افراد مختلف و انطباق خاطرات با سایر اسناد موجود را به عنوان راه حل ارائه داد، که معمولا نیز مطالعات تاریخ شفاهی مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها در غالب یک طرح پژوهشی یا پروژه انجام می‌شوند و تعداد زیادی از افراد را در برمی‌گیرند. در نهایت «استفاده از مواد مصاحبه معمولا در تکمیل اسناد مکتوب باید به کار گرفته شوند. این از آن روست که نزد مورخین به طور عام اصالت با «توشته» است.»(نورایی؛1382)
مصاحبه‌کننده نیز در تاریخ شفاهی دارای نقش اساسی می‌باشد. وی باید از تبحر کافی در جلب اعتماد مصاحبه‌شونده و تشویق وی به سخن گفتن و احاطه بر موضوع مصاحبه و کیفیت پرسیدن سوالات برخوردار باشد. همچنین ابراز موافقت و مخالفت‌های ناشیانه وی ممکن است بر روند مصاحبه تاثیرگذار باشد.
البته تاثیر پژوهشگر بر موضوع پژوهش مساله‌ای است که در همه انواع شیوه‌های تحقیق مطرح می‌باشد. حتی می‌توان گفت تاریخ شفاهی این برتری را نسبت به سایر شیوه‌ها دارد که به دلیل ضبط صدا و تصویربرداری از مصاحبه و ثبت داده‌ها با حفظ صورت شفاهی و مصاحبه‌ای تاثیرگذاری مصاحبه‌گر تا حدود زیادی قابل بررسی است. گرچه کم‌تجربه بودن مصاحبه‌گر در بسیاری از موارد غیرقابل جبران خواهد بود.
به هر روی یکی از عمده‌ترین راه حل‌هایی که تاریخ شفاهی‌دانان برای عینیت بخشیدن به مصاحبه‌ها ارائه کرده‌اند، استفاده از تجهیزات کافی برای ضبط صوت و تصویر است که البته برای حفظ سند تاریخی به همان صورت شفاهی خود نیز دارای اهمیت است و به علاوه امکان بررسی و تحلیل مصاحبه‌ها را نیز فراهم می‌کند. بدین ترتیب یکی از راه حل‌های موجود برای عینیت بخشی به سایر تحقیقات علوم انسانی یعنی بررسی و نقد اثر توسط سایر دانشمندان در این شیوه نیز به خوبی فراهم می‌شود. در عین حال این مساله که بسیاری از طرح‌های تاریخ شفاهی بسیار گسترده بوده و تحت نظر چندین صاحبنظر فعالیت می‌کنند، این نظارت همگانی عالمان را بیشتر فراهم می‌نماید (سعیدی؛1386).
ملاحظات اخلاقی
از آنجا که مطالعات اجتماعی با رویکرد کیفی همچون مصاحبه تاریخ شفاهی و انسان‌شناسی به نوعی به موضوع مورد مطالعه خود نزدیک ‌می‌شوند که امکان سوءاستفاده از آن را فراهم می‌کند، توجه به مسائل اخلاقی در آن‌ها از اهمیت بالایی برخوردار می‌شود.
ملاحظات اخلاقی در همه مراحل روش تاریخ شفاهی مورد توجه است. بخش عظیمی از استانداردهای جهانی ارائه شده برای تاریخ شفاهی به حقوق مصاحبه‌شونده و مسئولیت‌های مصاحبه‌کننده در مقابل مصاحبه‌شونده و عموم اختصاص داده شده است. عمده‌ترین موارد مربوط به ملاحظات اخلاقی در مورد مصاحبه‌شونده به رعایت شرایطی مربوط است که در قرارداد بین او و طرح ذکر می‌شود و این مساله که امکان سوءاستفاده از وی و سخنانش وجود نداشته باشد. در مورد عموم و حرفه، مصاحبه‌های انجام شده در حکم اسناد تاریخی هستند و شاید بتوان گفت که از نظر تاریخ شفاهی‌دانان این اسناد باید همانند آثار باستانی و اسناد تاریخی مکتوب مورد حفاظت قرار گیرند.
در انسان‌شناسی هم ملاحظات اخلاقی خصوصا در مورد مصاحبه‌شونده و همه اعضای گروه مورد مطالعه دارای اهمیت است. اما در این رشته شرایط فراهم آمدن این ملاحظات اخلاقی انعطاف‌پذیرتر و براساس مورد متفاوت هستند. در حالی که در مورد تاریخ شفاهی با توجه به این که معمولا پروژه‌ها گسترده‌تر بوده و تعداد مصاحبه‌کنندگان نیز بیشتر است، ملاحظات اخلاقی از طریق قرارداد بین طرفین و نهادهایی که بتوانند از این قرارداد‌ها حمایت کنند فراهم می‌شود.
چنانکه پیش‌تر اشاره شد یکی از دلایل دیگر تفاوت در شیوه رعایت ملاحظات اخلاقی به گروه‌های مورد مطالعه در انواع پروژه‌های تاریخ شفاهی نیز مربوط است. به عبارت دیگر این که گروهی از مردم که در انقلاب یا جنگ و یا سایر حوادث تاریخی نقش داشته‌اند را مورد توجه قرار دهیم یا سیاستمداران و رهبران جریان‌های سیاسی و تاریخی، در نوع جلب اعتماد تاثیر خواهد داشت. توجه به گروهی از مردم که در بسیاری از موارد می‌توان از ثبت اسامی آنان صرف نظر کرد الزام کمتری برای انعقاد قراردادهای گیج کننده (برای برخی از گروه‌ها) را به همراه دارد. باید به این مساله اساسی توجه داشت که یکی از اهداف و رویکردهای اصلی روش تاریخ شفاهی توجه به گروه‌هایی است که در اسناد مکتوب و رسمی نادیده گرفته می‌شوند و برای انتشار نظرات خود توانایی و قدرت کافی را ندارند.
قابلیت‌های استفاده از روش تاریخ شفاهی در حوزه میدانی انسان‌شناسی
تاریخ شفاهی در واقع دارای رویکردی جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی به تاریخ است. «استفاده از تاریخ شفاهی را، مورخان درباره دوران معاصر، از زمانی آغاز کردند که از روش‌ها و اصول جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان در امر مصاحبه بهره گرفتند. هدف از این کار گسترش دانش تاریخی در زمینه‌هایی بود که مدارک و شواهد مستند، کمیاب، یکطرفه یا نایاب است.»(نیک‌نفس؛1383)
روش تاریخ شفاهی با اهداف متفاوت قابل استفاده است. در رویکردهای تاریخی و مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی برای بررسی یک دوره تاریخی نیازمند به وجود آوردن آرشیو اسناد کتبی و شفاهی هستیم و به همین منظور پروژه‌های وسیع تاریخ شفاهی با تعداد زیادی از مصاحبه‌شوندگان و مصاحبه‌کنندگان شکل ‌می‌گیرند.
در این سطح استفاده از روش تاریخ شفاهی در تحقیقات اجتماعی و به خصوص انسان‌شناسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. بیشترین اهمیت تاریخ شفاهی در این رشته مربوط به مطالعه تغییرات و استمرار در فرهنگ جوامع و ریشه‌های فرهنگی برخی از رفتارها و باورها، تحقیق در مورد چگونگی شکل‌گیری گروه‌ها و تلقی اعضای یک گروه از حوادث و وقیایع و... است که البته از طریق این شیوه تنها می‌توان حداکثر صد سال را بررسی نمود.
انسان‌شناسی با رویکرد کیفی، کل‌نگر و ژرفانگر خود به شدت نیازمند استفاده از روش تاریخ شفاهی می‌باشد. نگاه کل‌نگر به واقعیت اجتماعی و فرهنگی که پژوهشگر را وامی‌دارد آن را در همه ابعادش مطالعه کند، نیازمند توجه به تاریخ جامعه و گروه مورد بررسی است. در این رویکرد روش تاریخ شفاهی از دو جنبه دارای اهمیت است. از سویی تاریخ گروه‌های اجتماعی مورد مطالعه الزاما دارای اسناد مکتوب کافی نیست و از سوی دیگر از طریق روش تاریخ شفاهی می‌توان به میزان اهمیت وقایع مختلف و چگونگی آن‌ها در حافظه جمعی گروه مورد بررسی و نه از دیدگاه اجتماعی غالب پی برد.
«تاریخ شفاهی نه تنها درباره این که مردم چه کردند سخن دارد، بلکه درباره این که آن‌ها چه می‌خواستند بکنند، منشاء باورداشت‌های آن‌ها برای اعمالشان چه بود و اکنون درباره اقدامات خود چه فکر می‌کنند نیز به ما خبر می‌دهد.»(نورانی؛1382)
در رویکردهای اجتماعی این مساله نیز می‌تواند مورد توجه قرار گیرد که تاریخ شفاهی نه تنها به پژوهشگر جهت جمع‌آوری اطلاعات کمک می‌کند، بلکه گروه‌های کوچک اجتماعی را  نیز به  بازاندیشی درباره هویتشان وامی‌دارد. «اگر چه اکثریت قریب به اتفاق طرح‌های تاریخ شفاهی به نقل تاریخ پرداخته‌اند و روایت‌های افراد از حوادث سیاسی است اما الگویی که از پس این روایت‌ها بیرون می‌آید بیان فرد و شکل‌گیری فرم‌های مختلف حدیث نفس است که پیامد آن رشد هویت بازاندیشانه در افراد روایت کننده و به تبع خوانندگان می‌باشد.»(سعیدی؛1385) 
تکنیک‌های مصاحبه در تاریخ شفاهی تا حد زیادی بر تکنیک‌های مصاحبه در انسان‌شناسی منطبق است. در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی نیز مسائلی از قبیل انجام مصاحبه بدون داشتن پیش‌فرض و بدون قضاوت ارزشی در مورد اظهارات مصاحبه‌شونده و جهت ندادن به پاسخ‌های مصاحبه‌شونده مورد تاکید قرار دارد.
بدین ترتیب این روش با رویکردهای ژرفانگر و در تحقیقاتی با گستره کمتر نیز قابل انطباق و استفاده است، که معمولا در رویکردهای تاریخی این مساله کمتر در نظر گرفته می‌شود. به این جهت در روش تاریخ شفاهی استفاده از تجهیزات مربوط به ضبط صدا و تصویر، به علت نیاز به ثبت سند تاریخی به عنوان مواد خام تحقیقات بعدی و عینیت بخشیدن به داده‌های به دست آمده، مورد تاکید قرار می‌گیرد. اما یکی از مشکلاتی که در ارتباط با مصاحبه تاریخ شفاهی در برخی از میدان‌های تحقیق انسان‌شناسی وجود دارد، مربوط به حضور ضبط صوت و دستگاه فیلم‌برداری است که ممکن است به وارد شدن به فضایی تصنعی یا غیر قابل اعتماد برای مصاحبه‌شونده و به اصطلاح انسان‌شناسان به «آلوده شدن» میدان تحقیق بیانجامد. در حالی که ممکن است انسان‌شناس بتواند بنا به تشخیص شرایط از وسایل کمتر پیچیده استفاده نماید و در نتیجه اطلاعات ارزشمندتری را به دست آورد. این کار به دلیل کم بودن حجم مطالعات وی نیز امکان‌پذیر است.
همچنین در تکنیک‌های تاریخ شفاهی به مصاحبه‌گر توصیه می‌شود که بر موضوع مورد مصاحبه احاطه داشته باشد و چنان که اشاره شد در مطالعات تاریخی  از مصاحبه در تکمیل اسناد مکتوب استفاده می‌شود. احاطه مصاحبه‌گر و وجود اسنادی که بتوان اظهارات افراد را با آنها منطبق کرد در بسیاری از موارد به دریافت اطلاعات دقیق‌تر کمک می‌کند. در حالی که ممکن است در مورد گروهی که انسان‌شناس مورد مطالعه قرار می‌دهد، اسناد مکتوبی موجود نباشد و هیچ اطلاعی نیز از گذشته گروه در دسترس نباشد، یا حداقل اسناد و آگاهی‌های قبلی برای اشراف و احاطه به موضوع کافی نباشند. البته این موضوع تنها مربوط به جوامع کوچک نیست و ممکن است گاهی در مورد جوامع بزرگ و وقایع مهم سیاسی نیز اتفاق افتد(موریسی؛1384). با این حال باید مصاحبه‌کننده در مورد کلیات دوره تاریخی مورد نظر و مسائلی که احتمالا به موضوع مربوط بوده‌اند، آگاهی‌هایی کسب نماید و شیوه مصاحبه را بیشتر به سمت مصاحبه اکتشافی سوق دهد.
مشکل دیگر هنگامی ‌اتفاق می‌افتد که در برخی از گروه‌های کوچک اجتماعی برای بررسی تاریخ شفاهی به تعداد اندکی از مطلعان در مورد یک واقعه دسترسی داریم و به این ترتیب نخواهیم توانست از طریق انطباق سخنان آنها با هم میزان اعتبار داده‌ها را افزایش دهیم.
به نظر می‌رسد این گونه مشکلات بیشتر هنگامی به چشم می‌خورند که مطالعه دارای رویکردهای اجتماعی باشد و نه صرفا تاریخی یا تاریخ سیاسی. به طور مثال برخی از مشکلاتی که ذکر شد در مورد پروژه تاریخ شفاهی اقتصادی دانشگاه لندن به مدیریت دکتر سعیدی به چشم می‌خورد.
«ضبط تجربه این گروه (فعالان اقتصادی) با مشکلات خاصی روبرو بوده که شاید در طراحی‌های دیگر وجود نداشت. اگرچه تعهد روش‌شناختی این مجموعه مانند دیگر طرح‌های تاریخ شفاهی بود. بر خلاف سیاستمداران، روشنفکران، هنرمندان و حتی روحانیون که خاطرات خود را نوشته‌اند و یا حاضر به مصاحبه شده‌اند، فراوانی خاطرات فعالان اقتصادی و سرمایه‌دارانی که خاطرات خود را نوشته باشند شاید از انگشتان یک دست هم تجاوز نکند. به همین سبب کار این طرح به مراتب از سایر طرح‌ها مشکل‌تر بود. روش‌شناسی این مجموعه بر اساس مصاحبه باز ، عمدتا براساس مدل تاریخ شفاهی هاروارد قرار داشت. مصاحبه با مقامات اقتصادی و مدیران بانک‌ها و برخی صاحبان صنایع در الویت قرار گرفته است. در این طرح با بسیاری گفتگو شد اما تنها 6 مصاحبه ضبط گردید و 16 ساعت گفتکو حمع‌آوری شده است که در مرحله استخراج قرار دارد.»(سعیدی؛1386)
در تحقیقات انسان‌شناختی، به ویژه هنگامی‌که از رویکرد امیک(نگاه از درون به جامعه) استفاده می‌شود و محقق در تجربه نزدیک با میدان تحقیق قرار می‌گیرد، نیاز به اطلاعات بسیار خصوصی گروه وجود دارد، که در این حالت «کیفیت اطلاعات جمع‌آوری شده بستگی به میزان ارتباط و قرابت مصاحبه‌کننده با مصاحبه‌شونده دارد.» (کیکومورا؛1383) حتی ممکن است برخی از اطلاعات تنها به عنوان «راز» در اختیار وی قرار گیرد. همین نزدیکی زیاد انسان‌شناس با میدان و اطلاعاتی که  وی کسب می‌نماید، امکان سوء استفاده را افزایش می‌دهد و محقق را در ارائه اطلاعات با ملاحظات اخلاقی مواجه می‌نماید. البته این ملاحظات اخلاقی همواره و در همه روش‌های انسان‌شناختی و در روش تاریخ شفاهی با پژوهشگر همراه هستند و وی باید به راه‌کارهایی در این زمینه دست یابد. به طور مثال در برخی از موارد اطلاعات به دست آمده در مصاحبه بدون ذکر نام فرد نیز می‌تواند در تحلیل‌های فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد.
انسان‌شناسان در جمع‌آوری داده‌ها از مزیت‌هایی نیز برخوردار هستند به طور مثال به دلیل این که مدت زیادی در گروه باقی می‌مانند می‌توانند برخی از سوالات را در موقعیت‌های مختلف تکرار کنند و یا سوالاتی را که برای مصاحبه‌شونده ناخوشایند است، در طول زمان و به تدریج بپرسند.
«انسان‌شناسان معمولا میان مردم می‌روند و جزءجزء زندگی و فرهنگ آنان را، مورد مطالعه و بررسی قرار می‌دهند. بنابراین مشخص است که مدت زمان زیادی در بین مردم می‌مانند تا اعتبار اطلاعاتشان بیشتر شود.»(کیکومورا؛1383)

نتیجه‌گیری
با بررسی پیشینه تاریخی و مباحث نظری تاریخ شفاهی می‌توان نتیجه گرفت که این رویکرد منوط به بهره‌گیری از دیدگاه‌ها، روش‌ها و اصول انسان‌شناختی و جامعه‌شناختی در تاریخ‌نگاری است. ورود این رویکرد جدید سبب می‌شود که در کنار سیاستمداران و حاکمان، سایر گروه‌های اجتماعی نیز در ثبت وقایع تاریخی مورد توجه قرار گیرند و همین امر مستلزم اصالت دادن به سند شفاهی در کنار سند مکتوب است که به عنوان ابزاری در اختیار صاحبان قدرت قرار دارد.
این مساله در تمامی مراحل روش تاریخ شفاهی از آغاز تعریف یک پروژه تحقیقاتی گرفته، تا انتخاب و دعوت مصاحبه‌شوندگان و مصاحبه با آنان و در نهایت آرشیو مطالب همچنان دارای اهمیت است. به همین دلیل باید روش‌های مختلفی در مصاحبه، جلب اعتماد، رعایت قواعد اخلاقی، اعتبار و عینیت‌ مطرح و به رسمیت شناخته شود که همه گروه‌های اجتماعی را مورد توجه قرار دهد.
ملاحظات اخلاقی در تاریخ شفاهی، در حوزه انسان‌شناسی نیز مطرح بوده و حتی گاهی اوقات جنبه‌های پیچیده‌تری می‌یابند که باید به آن‌ها توجه نمود. به طور مثال چگونگی متعهد شدن به رعایت قواعد اخلاقی باید در مورد گروه‌های اجتماعی مختلف به طور متفاوتی مورد بررسی و اجرا قرار گیرد که به آسیب‌هایی همچون عدم ایجاد اعتماد و یا تصنعی شدن فضای انجام مصاحبه منجر نگردد.
مصاحبه تاریخ شفاهی از لحاظ عمیق بودن، کیفی بودن، اکتشافی و کل‌نگر بودن دارای شباهت کامل با روش‌های مصاحبه در انسان‌شناسی است. در مقابل گاهی اوقات پرداختن به گروه‌های کوچکی که کمترین امکان برای بیان خود را داشته‌اند، به تفاوت‌هایی در استفاده از روش تاریخ شفاهی در انسان‌شناسی منجر می‌شود. به طور مثال این امر باعث می‌شود که انسان‌شناس در استقاده از تجهیزات برای ثبت مصاحبه با محدودیت‌هایی مواجه شود.
استفاده از سایر روش‌های تحقیق کیفی در کنار روش مصاحبه تاریخ شفاهی و اقامت طولانی مدت در گروه‌ مورد مطالعه از جمله امتیازاتی است که انسان‌شناس می‌تواند از آن در استفاده از این روش بهره‌مند گردد و از این طریق به افزایش اعتبار داده‌هایش کمک نماید.

مرکز اسناد انقلاب اسلامی با هدف بررسی جریانات تاریخی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مربوط به انقلاب اسلامی ایران مجموعه کتاب‌هایی را در این زمینه‌ها منتشر کرده است. در بخش مربوط به تاریخ شفاهی این مرکز، مطالعات تاریخی با رویکرد اجتماعی- سیاسی انجام شده است. در این مطالعات نقش گروه‌های مختلف اجتماعی در جریانات سیاسی معاصر و به خصوص در پیروزی انقلاب اسلامی بررسی می‌‌شود. به طور مثال گروهی از این کتاب‌ها عبارتند از: تاریخ شفاهی هیات‌های موتلفه اسلامی، تاریخ شفاهی مسجد همت تجریش، تاریخ شفاهی مسجد ارک تهران، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (امام خمینی در تبعید)، تاریخ شفاهی سازمان مهدویون، تاریخ شفاهی مدرسه حقانی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی از مهاجرت امام خمینی به پاریس تا پیروزی، تاریخ شفاهی کانون نشر حقایق اسلامی و چندین اثر دیگر در این زمینه.
این مرکز دارای یک پایگاه اینترنتی با این آدرس است


سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی
آرشیو تاریخ شفاهی مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی با بیش از هزار و پانصد ساعت مصاحبه به عنوان یکی از مراکز تاریخ شفاهی فعال ایران مورد توجه بسیاری از دانش‌پژوهان قرار دارد.
از جمله اهداف این نهاد جمع‌آوری اطلاعات تاریخی مربوط به آستان قدس در زمینه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، مذهبی، فرهنگی، رجال و به طور کلی حوادث مربوط به آستان قدس رضوی، می‌باشد. البته خراسان امروز به علت وابستگی‌های موضوعی در دوره‌های مختلف با آستان قدس و مشهد نیز در دستور کار قرار دارد و به طور مثال طرح تاریخ شفاهی پزشکی مشهد تحت نظر این مرکز در حال اجرا می‌باشد و تا کنون بیش از 40 مصاحبه تقریبا یک ساعته انجام داده است.
این مرکز دارای یک پایگاه اینترنتی با این آدرس است

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
سازمان اسناد ملی سابق، از سال 1371 برنامه‌ریزی برای انجام مصاحبه با شخصیت‌های سیاسی، فرهنگی، علمی و هنری تاریخ معاصر ایران را آغاز نمود. هدف از انجام چنین برنامه‌هایی، جمع‌آوری اطلاعات مستند با استفاده از تاریخ شفاهی بود. این سازمان، پس از ادغام با کتابخانه ملی و تشکیل سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران نیز، به کار خود ادامه داد و تا کنون با جمع زیادی از چهره‌های آگاه ایرانی در زمینه‌های مختلف مصاحبه نموده است. اداره آرشیو شفاهی علاوه بر انجام مصاحبه با شخصیت‌های منتخب در زمینه‌های مورد نظر به حفظ، نگهداری و آماده‌سازی مصاحبه از طریق پیاده‌سازی متن و تهیه نسخ جانبی و... می‌پردازد . این مرکز همچنین با رعایت شرایط تعیین شده از سوی مصاحبه‌شونده و سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به پژوهشگران خدمات ارائه می‌دهد. اداره آرشیو شفاهی اسناد و مدارک شخصی مصاحبه‌شوندگان را در صورت تمایل آنها دریافت و به عنوان ضمیمه مصاحبه در آرشیو نگهداری می‌کند.
مرکز مطالعات خاورمیانه‌ای دانشگاه هاروارد
مرکز مطالعات خاورمیانه‌ای دانشگاه هاروارد از سال 1981 پروژه‌ای را بنام تاریخ شفاهی ایران با هدف گردآوری و ضبط خاطرات و گفته‌های رجال و صاحب‌منصبان در قید حیات ایران، شروع کرده است. در بین 134مصاحبه‌شونده‌، چند نخست وزیر، چندین وزیر، امرای ارتش، ده‌ها تن که دیگر در قید حیات نیستند، دیده می‌شود. در این طرح  132 نفر مصاحبه شده‌اند. همچنین بر اساس توافق نامه دو روایت کننده از مجموعه هنوز مشخص نیست و منتشر نشده است.
آرشیو تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران
«مجموعه‌های تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به طور اخص با حفظ ویژگی‌های اصلی روش‌شناسی به طور دیگری منتشر شده‌اند. یعنی مصاحبه‌ها اول ضبط شده و بعد پیاده شدن توسط روایت‌کننده باز بینی شده.  این مجموعه‌ها تحت عنوان «مجموعه توسعه و عمران ایران» منتشر شده است.
برنامه انرژی اتمی ایران: تلاش‌ها و تنش‌ها، مصاحبه با اکبر اعتماد. مصاحبه اکبر اعتماد درباره تاریخ پروژه انرژی اتمی حول سیاست امریکا و ایران است. همچنین خواننده با تاریخچه تشکیل و تحول سازمان انرژی اتمی آشنا خواهد شد. به طور مثال این مساله مطرح می‌شود که آیا امریکا با وجود رابطه خوب با شاه با انجام این پروژه موافق بود؟
سایر آثار این مجموعه نیز عبارتند از: تحولات صنعت نفت ایران: نگاهی از درون؛ مصاحبه با پرویز مینا و فرخ نجم آبادی، تاریخ صنعت گاز ایران؛ مصاحبه با محسن شیرازی،. تاریخ صنعت پتروشیمی ایران؛ مصاحبه با باقر مستوفی، سیاست و سیاستگذاری اقتصادی در ایران؛ مصاحبه با علینقی عالیخانی درباره سیاست‌های اقتصادی دهه 1340، یعنی دهه،ای دولت تمام عیار و با تمام قوا به صحنه اقتصاد وارد شد و ابزارهای نوین چون بانک مرکزی، سازمان برنامه و بانک‌های تخصصی در توسعه اقتصادی سود جست، جامعه، دولت و جنبش زنان در ایران؛ مصاحبه با مهرانگیز دولتشاهی... بطور کلی می توان گفت که این مجموعه با هدف رفع ابهامات از تصمیم گیری‌های اقتصادی و نیز شفاف کردن حوزه کارشناسی و تعیین صحت آمار و اطلاعات رسمی در تاریخ معاصر اقتصادی تهیه شده است.» (سعیدی؛1386).
پروژه تاریخ شفاهی اقتصادی دانشگاه لندن
«این طرح که در سال 2000 در دانشگاه لندن، مرکز مطالعات خاورمیانه‌ای به مدیریت نگارنده آغاز شد هدفش جمع‌آوری روایت فعالان اقتصادی از تجربه خودشان در دوره پهلوی بود. آنچه در تاریخ اقتصادی معاصر از این دسته وجود دارد این است که فعالان اقتصادی و کارآفرینان ایران از میان گروه کارخانه داران و بازرگانان از اوسط دهه 1330 به یک گروه برجسته اجتماعی-اقتصادی شامل صنعتگران بزرگ، بانکداران، صادرکنندگان، واردکنندگان، پیمانکاران و مهندسین مشاور توسعه یافتند. اما فهم چگونگی شکل‌گیری و توسعه این گروه بر پایه اقتصاد و مدیریت مدرن بدون وجود این روایت‌ها نمی‌توانست به ابهاماتی در مورد خاستگاه آنها یعنی خاستگاه بخش تجاری یا زمینداری، نحوه توسعه فعالیت‌های از بخش تجاری به بخش صنعت، از بازارهای محلی به بازارهای ملی و منطقه‌ای، نحوه تامین اعتبارات، نقش آنها در اتاق بازرگانی و انجمن‌های حرفه‌ای، تاثیر آنها بر سیاست‌های اقتصادی و غیره دست یافت.»(سعیدی؛1386)
سایر مراکز
«سایر مجموعه های موجود تاریخ شفاهی نیز عبارتند از :
- تاریخ شفاهی فعالین چپ
این مجموعه در انستیتو بین المللی تاریخ اجتماعی هلند، به مدیریت تورج اتابکی در حال تهیه است. تا کنون با  28 نفر مصاحبه شده و 262 ساعت نوار صوت تهیه شده است.
- تاریخ شفاهی روابط ایران و امریکا
این مجموعه در دفتر مطالعات ایران تهیه می‌شود که هدفش گفتگو با مقامات ارشد امریکایی در باره سیاست‌های خارجی امریکا در مورد ایران است.
- تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی
گفتگو با یهودیان ایرانی اعم از فرهنگی و روزنامه نگار و هنرمند»(سعیدی؛1386)
سایر پایگاه‌های اینترنتی و مراکزی که در زمینه تاریخ شفاهی فعالیت می‌کنند عبارتند از:
-  موسسه مطالعات تاریخ معاصر/
- موزه پزشکی.
- موسسه تنظیم و نشر آثار امام (ره)/
- وبلاگ گروهی اسناد و مطبوعات
- وبلاگ تخصصی تاریخ شفاهی: آقای غلامرضا آذری خاکستر.
- www.ncf.carleton.ca/oral hstory.
- www.h-net.msu.edu/`oralhistary.
- www.ioha.fgv.br/
www.oralhistory.org.uk/

منابع
-    آذری خاکستر، غلامرضا،1386، وبلاگ تخصصی تاریخ شفاهی.
-    سعیدی، علی‌اصغر و فریدون شیرینکام،1385، سرمایه‌داری خانوادگی در ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی دکتر ناصر فکوهی(اینترنت).
-    سعیدی، علی‌اصغر، 1386، نقش تاریخ شفاهی در مطالعات تاریخی اقتصاد ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی دکتر ناصر فکوهی(اینترنت).
-    کیکومورا، اکمی، 1383، تاریخ خانوادگی، مترجم پیمانه صالحی فشمی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، گنجینه اسناد، شماره 54، صص39-42.
-    موریسی، چارلز، 1384، مهارت‌های مصاحبه در تاریخ شفاهی، مترجم شفیقه نیک‌نفس، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، گنجینه اسناد، شماره 60، صص 90-93.
-    نورانی، مرتضی،1382، مقدمه‌ای بر فلسفه تاریخ شفاهی، سازمان اسناد ملی ایران، گنجینه اسناد، شماره پیاپی 49-50، صص 66-70.
-    نیکبخت، رحیم، 1385، اسناد و تاریخ شفاهی معاصر ایران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی (اینترنت).
-    نیک‌نفس، شفیقه، 1383، درباره تاریخ شفاهی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، گنجینه اسناد، شماره 55، صص4-7.