پرستشگاه در عهد سنت و تجدد، به کوشش عمادالدین باقی،تهران، سرایی، 1381، 304ص، قطع رقعی، مجموعه مقالات

مسجد به عنوان پرستشگاه مسلمانان، در عصر سنت و تجدد نمود‌ها، کارکرد‌ها و شکل‌های متفاوتی داشته است. این مکان مقدس در عصر سنت به عنوان مهمترین پایگاه اجتماعی مسلمانان تلقی می‌شده و حوادث مهمی در آن رخ داده ‌است در حالی که در عصر تجدد ما شاهد کمرنگ شدن نقش کلیدی و کارکرد‌های پیشین مسجد هستیم. کتاب «پرستشگاه در عهد سنت و تجدد» متشکل از بیست مقاله است که به کوشش عمادالدین باقی جمع‌آوری شده است. در این کتاب کارکردها، اهمیت و نقش مسجد در دوران سنت و تجدد مورد بررسی قرار گرفته است. از این رو اطلاعات تاریخی جامعی در این زمینه در اختیار مخاطبین قرار می‌دهد. نویسندگان مقالات در هر بخش ابتدا جایگاه مسجد را از دیدگاه  تاریخی مورد بررسی قرار داده و در پی آن به تشریح جایگاه مسجد از نقطه نظر اجتماعی پرداخته اند. نیز ارتباط مردم و مسجد از عهد سنت تاکنون در این مقالات مورد بررسی قرار گرفته است.
عمادالدین باقی در مقدمه‌ی این اثر اهمیت، نقش و کارکرد مسجد را از نقطه نظر تاریخی در جنبش‌های اجتماعی توصیف می‌کند و نیز به بحث و بررسی پیرامون رابطه اوقات فراغت جوانان و مسجد می‌پردازد.  وی همچنین در مقاله «مسجد و روحانیت» نقش ها و کارکردهای مسجد و روحانیت را بیان کرده و روحانیت را نهادی موثر بر فرهنگ و اخلاق جامعه ایرانی به شمار می آورد و نیز حفظ مسجد به مثابه یک پایگاه اجتماعی و عبادی را از اصلی ترین کارکردهای روحانیت قلمداد می کند. نیز در مقاله ای با عنوان «مسجد و دفاع 8 ساله» به تشریح نقش مسجد در دوران جنگ ایران-عراق پرداخته و کارکردهای اقتصادی، اداری و عاطفی مسجد را مورد بررسی قرار داده و نیز فرهنگ مسجد را به مثابه یک نهاد دینی در دوران جنگ مورد مداقه قرار داده است. عمادالدین باقی در مقاله دیگری با عنوان «نگاهی جامعه شناختی به وقف و مسجد» با رویکردهای جامعه شناختی این مهم را مورد بررسی قرار داده است. «مسجد در صدر اسلام» مقاله‌ای است که به قلم احمد قابل به رشته‌ی تحریر درآمده است. وی در ابتدا تاریخ بنای مسجد النبی در شهر مدینه را توضیح داده و در ادامه به بیان نقش مسجدالنبی در تاریخ اسلام پرداخته است. نویسنده در مقاله‌ی خود با ذکر احادیثی از ائمه‌ی اطهار و فتاوای فقها در باب ویژگی‌های مسجد در صدر اسلام و مذمت مجلل کردن مساجد، مساجد در دوران صدر اسلام و مساجد مجلل دوره‌های بعدی را با یکدیگر مقایسه کرده است. قابل همچنین علت ساخته شدن مسجد جامع و ذکر تعریف و تاریخچه‌ی آن را در مقاله‌ای با عنوان «مسجد جامع» توضیح داده‌ است. او پس از بررسی مسجد جامع از منظری تاریخی، آن را نقطه‌ی شروع تحول شهر‌سازی و سازمان اجتماعی آن دوره تلقی کرده و گرفتاری آن به تجمل ‌گرایی را نتیجه‌ی دولتی شدن مسجد جامع به شمار آورده است. در بخش پایانی مقاله‌، ویژگی‌های مسجد جامع را در  احکام اسلامی و ادبیات پارسی بازشمرده است. از نکات ویژه این مقاله جدولی است که در انتهای آن ضمیمه شده و نام مساجد جامع شهر‌های ایران و تغییری که در سیستم شهری و سازمان اجتماعی به وجود آورده را نام برده است. او همچنین در مقاله «مسجد در فرهنگ و تمدن اسلامی» پس از تعریف فرهنگ و تمدن به جایگاه فرهنگی مسجد اشاره می کند و ابعاد مختلف آن را در فرهنگ و تمدن اسلامی مورد بررسی قرار می دهد. توصیف و توضیح مسجد الحرام و برتری آن نسبت به سایر مساجد در مقاله‌ی «مسجدین اعظمین» نوشته‌ی محمد تقی فاضل میبدی مورد بحث قرار گرفته است. وی در مقاله‌ی خود به بیان اهمیت مسجدالحرام از جنبه‌های مختلف مانند باب قبله بودن مسجدالحرام، نقطه‌ی آغاز بودن برای معراج پیامبر و همچنین اطلاق عنوان حرم امن الهی بران آن توسط خداوند، در این مقاله مورد اشاره قرار گرفته است. فاضل میبدی در مقاله‌ی خود مسجدالنبی را نخستین پایگاه حکومت اسلامی معرفی  می‌کند و به معرفی ایوان صفه که مخصوص مهاجرین از مکه به مدینه بوده است می‌پردازد. «مسجدالاقصی»، «نیم نگاهی به مسجد در گذر تاریخ» عنوان مقالاتی است که به قلم مسعود کمالی به نگارش در آمده است. بخش گسترده ای از مقاله نخست وی به بیان تاریخچه‌ی مسجدالاقصی و سیر تحولات آن به ویژه جنگ‌هایی که بین مسلمانان و مسیحیان در گرفته اختصاص دارد که در بخش پایانی به توصیف شرایط فعلی فلسطین و مسجدالاقصی پرداخته است . کمالی در مقاله دوم ابتدا تاریخچه مساجد در دوران اموی و بنی عباس تا قرن ششم را مطرح کرده و در ادامه به توصیف وضع اجتماعی و دینی ایران در قرون هفتم و هشتم پرداخته و همچنین اوضاع مساجد در دوره صفوی، نادری، قاجار و پهلوی را مورد بررسی قرار می دهد. حجت الاسلام سید‌رضا حسینی امین در مقاله «آداب مسجد» این آداب را  به دو نوع ظاهری و باطنی تقسیم کرده و نیز در ارائه تعریف لغوی آداب مسجد به شرح ِآداب ظاهری و باطنی مسجد به طور جداگانه مبادرت کرده و در ادامه به برخی از این آداب از جمله «تعظیم مسجد» اشاره و شرایط‌ آن را توضیح داده است. وی همچنین در مقاله «مسجد در علوم اسلامی(قرآن و سنت)» باز شناسی مفهوم مسجد در قرآن و سنت را در دستور کار خود قرار داده است. بحث و بررسی در باب رابطه‌ی مسجد و حکومت توسط مجید محمدی، مقاله ای با عنوان «مسجد و حکومت» را در این اثر به خود اختصاص داده است. وی در این مقاله نقاط تلاقی حکومت و مسجد را بیان کرده و کارکرد‌های هر یک از این دو مورد را مورد بررسی قرار داده است. نویسنده در انتهای مقاله با ارائه‌ی دیدگاه‌های خود اینگونه نتیجه گرفته که مسجد در طول تاریخ هیچ‌گاه به یکی از ادارات دولتی تقلیل نیافته است. مقالات «مسجد و سیاست»، «مسجد و جامعه»، «مسجد و تعلیم و تربیت» نیز در این کتاب به قلم وی به رشته تحریر درآمده که در هر کدام به ترتیب رابطه سیاست، جامعه و تعلیم وتربیت را با مسجد به مثابه یک نهاد مذهبی مورد بحث و بررسی قرار داده است.
فاطمه کمالی احمد سرایی در مقاله‌ی خود با عنوان «مسجد از دیدگاه فرق اسلامی» پس از ارائه‌ی تاریخچه‌ی مختصری از تکوین فرق عمده‌ی اسلامی به توضیح دیدگاه هر یک از فرقه‌های مالکی، شافعی، حنبلی و مذهب وهابیت درباره مسجد پرداخته است. شرح و توضیح کارکرد‌های مسجد از جنبه‌های فرهنگی، نظامی و سیاسی بخش پایانی مقاله را به خود اختصاص داده است.
توصیف انقلاب از دیدگاه جامعه شناسی و شناخت نقش و کارکرد مسجد در انقلاب اسلامی ایران مباحثی است که  حسن قیومی در مقاله‌ی خود با نام «مسجد و انقلاب اسلامی» بدان پرداخته است.
علیرضا علوی تبار در مقاله‌ی خود با عنوان «مسجد و اقتصاد»  به بررسی رابطه‌ی مسجد و اقتصاد از دیدگاه ارزشی و تشریعی و نیز از نقطه نظر توصیفی و تحلیلی پرداخته است. بررسی سیر تحول مساجد در ایران از لحاظ معماری توسط سعید سعیدیان در مقاله ای با عنوان «مسجد و معماری» مورد بررسی قرار گرفته است. وی در این مقاله پس از توضیح معماری نخستین مساجد به بررسی و توصیف مساجد شبستانی، چهارطاقی، ایوانی، چهار ایوانی و مساجد بزرگ ترکیبی پرداخته و نیز در باب اجزا و عناصر مسجد و هماهنگی فضاهای کالبدی مسجد با آداب مسجد سخن به میان آورده است. بررسی جایگاه مسجد در ادبیات فارسی و بویژه در سبک خراسانی مباحثی است که توسط محمد‌رضا قزوینی در مقاله‌ای با عنوان «مسجد در آیینه‌ی ادب فارسی» مطرح شده است. وی در مقاله‌ی خود حافظ را مهمترین شاعری که به تقابل  مسجد و میخانه پرداخته، معرفی می‌کند و همچنین کاربرد مسجد را در دوران صفوی بسیار مهم می شمارد.
کتاب «پرستشگاه در عهد سنت و تجدد» حاوی مقالات ارزشمندی در باب مسجد با رویکردی تاریخی و اجتماعی است که مسجد را به عنوان یک نهادی مذهبی و پایگاه اجتماعی از آغاز اسلام تا عصر حاضر مورد بررسی قرار داده است. این اثر دارای مقالات ارزشمندی در جامعه شناسی دین است و از این لحاظ منبع ارزشمندی برای علاقه مندان در این حوزه‌ محسوب می شود. فهرست تفصیلی و نمایه موجود در این اثر  راهگشای محققانی است که در این حوزه به مطالعه و تحقیق فعالیت دارند.