بروز انقلاب مشروطیت درایران همواره به عنوان یک حادثه تعیین کننده سیاسی ارزیابی شده که متاثر از جریانات روشنفکری برخاسته از فرهنگهای متفاوت و حرکت های سیاسی جاری در اوایل قرن 20 بوده که علاوه بر ایران براکثر کشورهای منطقه  تاثیر گذارده است. برخلاف بافت،زمینه و اهمیت وسیع فرهنگی و جهانی این  انقلاب ،مطالعات صورت گرفته درباره این حرکت ایرانیان، عمدتاً برحوادث سیاسی ودیپلماتیک و نتایج اولیه آن تمرکز داشته و حرکتهای فرهنگی وروشنگرانه که به انقلاب مشروطه انجامید وتا امروز نیز تداوم داشته است،چنانچه باید  مورد توجه قرار نگرفته است بویژه از منظر مطالعات تطبیقی و میان رشته کمتربررسی شده است.همچنین میراث غنی فرهنگی  این حرکت تاریخی و توجه به جریانات محلی و منطقه ای برخاسته از آن به گونه ای در خور وشایستهء این واقعه تاریخی مورد واکاوی قرارنگرفته است.
 در این رهگذر تحولات ادبی دهه های میانی سده 20 بی تاثیر از این نهضت و موج آزادی خواهی  و روشنفکری خصوصاً در حوزه ادبیات داستانی نبوده و با نگاهی ژرف تر قابل بازنگری است.
پیدایش رمان وخصوصاً رمان اجتماعی به عنوان یک نوع ادبی قابل اعتنا با سعی و تلاشی که در ترسیم واقع گرایانه ای که همزمان با کودتای رضاشاهی و پایان سلسله قاجاریه در ایران داشته یکی از نشانه های این تحول است.
رمان تهران مخوف نوشته مرتضی مشفق کاظمی یکی از اولین رمانهای اجتماعی ایران است که در این دوران به نگارش درآمده  و منتشر شده است.
داستان این رمان که با تم عشقی همراه است به سالهای سقوط تهران  در مقابل قزاق ها برمی گرددومشحون از برخی توصیف ها از محلات تهران و وضعیت اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی جاری در آن زمان است که در خلقیات مردم آن زمان تأثیری به سزا داشته است.
این تحقیق می کوشد ضمن بازنگری در این توصیف ها با استناد به شواهد  موجوددر کتاب مسایل ذکر شده خصوصاَ چهره سازی و شخصیت پردازی افراد را متناسب با  وضعیت فرهنگی و اجتماعی آنان مورد بررسی قرار دهد  .  بیان ویژگیها و نقد عناصر داستان تا جایی که در روشن نمودن زوایای مبهم موضوع مورد بحث اثر گذار باشد در وظیفه این پژوهش است .


مقدمه
 امسال تهران مخوف در آستانه 85  سالگی انتشار قرار دارد .این کتاب که- به عنوان نخستین نوع خود به زعم بسیاری از پژوهشگران ادبیات ومتون فارسی است - در آغازین سالهای  قرن جدید توسط مرتضی مشفق کاظمی نگارش یافت، داستان توصیفی است از گوشه های «اجتماع آشفته وبی بند وبار و منحط *» تهران سالهای پایانی قرن گذشته شمسی که با پاره ای حوادث و وقایع تاریخی ومستند کودتای سوم اسفند 1299 و سقوط کابینه «سیاه» (حکومت نود روز سید ضیاءالدین طباطبایی ) در هم آمیخته است.
کتاب تصاویر کمابیش زنده و روشنی از مناظر واقعی پایتخت ؛ از چاله میدان گرفته تا دهکده اوین شیره کش خانه خانه های فساد تاچاپارخانه و کلوب های شبانه و... -که چندان از تهران پر مخافت قدیم دور نیستند- را ارائه کرده است.این گذشته اگر چه خیلی دور نیست ، چندان روشن هم نمی نماید و چنانچه هنوز پاره ای از معمرین افسوسش را می خورند.
از این جهت تهران مخوف از جنبه های اجتماعی وسیاسی ، برای شناختن گذشته نزدیک ایران سند مهمی محسوب می شود  درست همانگونه که رمان بینوایان هوگو برای شناختن جامعه پاریس در سالهای حکومت ناپلئون سوم  و داستانهای دیکنز و جرج الیوت برای شناختن انگلستان عصر ویکتوریا اهمیت دارند.تهران توصیف شده در این رمان محیطی است که فضل و کمال و پاکدامنی در آن ارزش و اعتباری ندارد.  نادانی، هرزگی و نفوذهای نامشروع درها را به روی اشخاص لایق بسته و بر نالایق‌ها  باز گذاشته است.  جوانان هرزگی و جلفی و تجرد و آزادی کامل در عیش با زنان معروفه  را  بر زندگی خانوادگی ترجیح می‌دهند. آزادیخواهان و میهن‌پرستان در زندان بسر میبرند.دین و مذهب  به زعم نویسنده به عنوان وسیله ای برای گول زدن عامه مردم در دست عده ای به نا روا قرار گرفته است و...
روحیه فرخ[قهرمان اصلی] و اعتراض های فردی او روحیه اعتراض روشنفکران سال‌های پیش از کودتا را به ذهن متبادر می کند. **
سبک نگارش رمان هرچند ادیبانه و استادانه نیست، ولی بهرحال ساده و قابل فهم است .ازاین رو جزء رمانهای موفق عامه پسندی است که اگرچه از پاورقی روزنامه ها آغاز شده است لیکن مخاطب خود را تا 5  بار چاپ به دنبال خود می کشد.از سویی عنوان نخستین رمان اجتماعی ایران در آثارمختلفی از جمله صد سال داستان نویسی در ایران  موجب تأثیر گذاری بیش از پیش آن در حوزه ادبیات  داستانی ایران می گردد.   تهران مخوف با دید گاههایی متفاوتی که  که منتقدان آن ذکر کرده اند،در قالب های متعددی بررسی شده است . کنکاش های مختلف  پیرامون این رمان اکثراَ در سبک و شیوه نگارش ، تکنیک های نوشتاری، مسائل اجتماعی و معضلات طرح شده با نگاه خاص  آسیبهای اجتماعی و... است تقریباَ جز در موارد پراکنده سراغی از بررسی نحوه شخصیت پردازی از این کتاب در دست نیست . بسیاری از کارهای انجام شده که  براین نکته تصریح دارند که تهران مخوف با رویکردی واقع گرایانه به وضعیت تهران و مردمانش در سالهای کودتا پرداخته است و در این راه به زنان نیز نگاهی ویژه داشته است بطوری که وضعیت اجتماعی، تربیتی ،فکری و حتی معیشتی زنان در این دوره به شدت مورد انتقاد کاظمی است. بر تهران مخوف نقد های متفاوتی نوشته شده ودر بسیاری از کتابهای تاریخ رمان ازآن یادشده یکی از کاملترین نقد ها را محمد بهارلو در هفتادو پنجمین سالگرد چاپ کتاب نوشته است.
این مقاله می کوشد در سه فصل اصلی ضمن معرفی نویسنده و برشمردن بعضی ویژگیهای تهران مخوف به موضوع شخصیت سازی و شخصیت پردازی در این کتاب بپردازد. و در پایان نتایج مترتب بر آن را بررسی کند.

*-مقدمه  نویسنده برچاپ پنجم کتاب .
**- رمان به عنوان انتقاد اجتماعی (یادداشتی بر تهران مخوف). دنیای سخن . مرداد و شهریور 76- محمد بهارلو


چکیده داستان

(فرخ) جوانی ا زیک خانواده فقیر دلباخته دختر عمه‌اش (مهین) از خانواده‌ای اشرافی و متعین است. پدر مهین به سودای مال و مقام درصدد است دختر را به خواستگار ثروتمند و هرزه‌ای (سیاوش میرزا) بدهد.
در پی حوادثی، فرخ در جریان هرزگی‌های سیاوش میرزا قرار می‌گیرد، وی به علت عنصر خیری که دارد، یک بار جان او را از مرگ نجات می‌دهد و همزمان زن تیره روزی را که به فحشا افتاده به خانواده‌اش باز می‌گرداند. در این مدت گرچه میهن از فرخ حامله شده اما مسئله زناشویی او با سیاوش میرزا همچنان مطرح است. مخالفان فرخ، یعنی خانواده مهین، سیاوش میرزا و دار و دسته‌اش، با طرح توطئه‌ای فرخ را به دست ژاندارم دستگیر کرده و به تبعید می‌فرستند. به دنبال این حادثه مهین فرزندش را به دنیا می‌آورد و خود از غصه میمیرد و ازدواج مصلحتی بهم می‌خورد.
فرخ در راه تبعید فرار می‌کند و به باکو میرود، مدتی بعد با انقلابیان روس به ایران برمیگردد و سپس به نیروی قزاق ملحق میشود و جزو آن‌ها در فتح تهران شرکت میکند. کودتا آغاز شده و رجال خائن دستگیر و دستگاه‌ها تصفیه میشوند. فرخ که در این دستگاه سمت مهمی دارد، ظاهراً به آرمان خود برای مبارزه با فساد نائل شده است. اما پس از یکصد روز کابینه کودتا سقوط میکند و اوضاع به حال اول برمیگردد. کاری از دست فرخ ساخته نیست، جز آن که به تربیت فرزندی که از مهین دارد دل خوش کند.



فصل اول

         درباره نویسنده
       اشاره:
   مرتضی کاظمی متولد سال 1281 ش بود که بعدها به سبب تخلص شعری  «مشفق»  آنرا تا پایان عمر برای خود حفظ کرد  .وی که تحصیل کرده دارالفنون بود سالها در فرانسه حقوق و علوم سیاسی می خواند ودر این دوره تحت تأثیر رمانها و ادبیات اروپایی و خصوصاَ فرانسوی قرار داشت بعدها در کار دولتی نیز وارد شد.او تهران مخوف را در سالهای 1-1300 در روزنامه ستاره ایران منتشر کرد. وی با انتشار این رمان که در نوع خود تحولی شگرف در ادبیات ایران بود مشهور شد بطوری که بعدها این کتاب به چاپ پنجم نیز رسید . وی تقریباً تمامی شهرت خود را مدیون نگارش این رمان است. مشفق کاظمی در سال 1356 ش طی یک حادثه رانندگی در پاریس در گذشت.
این بخش به بیان شرح حال نویسنده و اندیشه های او در نگارش رمان می پردازد.

درباره نویسنده
        زمانی که مرتضی مشفق کاظمی(1356-1281) «تهران مخوف»  را می‌نوشت، چنان‌که خوداذعان داشته است،  نوزده- بیست سال بیشتر نداشته است. وی در یادداشتی بر چاپ پنجم «تهران مخوف»  که تاریخ نگارش آن سال 1339 است- ادعا کرده است که کتاب را در مدت کم‌تر از دو هفته نوشته است، و خامی و معایب رمان، چه از لحاظ «طرح نوشتن» و چه از لحاظ «افکار» نهفته در آن، ناشی از جوانی نویسنده و شتاب در نگارش تعبیر شده است.
       هرچند او در شرح تفصیلی خاطرات سیاسی خود تحت عنوان «روزگار و اندیشه ها» - که به طور مسلسل در سال‌های 51-1350 در مجله سپید وسیاه منتشر می شد- توضیح داده است که در یک شب سرد زمستان در پای کرسی ، نوشتنِ«تهران مخوف»  را آغاز کرده و فصل اول و دوم آن‌را در ظرف یکی دو روز نوشته و دو سال و نیم بعد رمان را به پایان برده است. علاوه بر آن نویسنده سن خود را در زمان نوشتن رمان یکی دو سال بالاتر قید کرده است. که البته این روایت به واقعیت نزدیک‌تر به نظر می‌رسد؛ اگرچه پس از انتشار کتاب پاره ای از  منتقدان متعرض مرتضی کاظمی می‌شوند که او با سن کم خود استطاعت نوشتن چنین رمانی را نداشته و دیگران آن را نوشته و به اسم او انتشار داده اند.
       اگر روایت مندرج در خاطرات نویسنده را ملاک قرار دهیم«تهران مخوف» باید در فاصله سال‌های 1300-1299، و چند ماهی قبل و بعد از این دو سال، نوشته شده باشد؛ یعنی از لحاظ سیاسی در زمان انقراض حکومت کهن‌سال قاجار و روی کار آمدن «کابینه سیاه» و سقوط آن، و از لحاظ ادبی در زمان سرودن «افسانه»ی نیما و نوشتن مجموعه داستان کوتاه «یکی بود ویکی نبود» جمال‌زاده و انتشار نمایش‌نامه «جعفر خان از فرنگ برگشته» نوشتة حسن مقدم. که این به معنی آن است در حقیقت پیدایش شعر نو و داستان کوتاه و نمایشنامه و رمان در ایران- به معنای امروزی و متعارف آن- تقریباً هم‌زمان بوده است، و از این لحاظ می‌توان آن را یک نقطة شروع یا برگشت‌گاه ادبی دانست، که طبعاً نمی‌توان آن را  فارغ از تحولات سیاسی و اجتماعی تبیین کرد.                                                  
        مرتضی کاظمی به قشر ممتاز و درس خواندة کوچکی تعلق داشت که تحصیلاتش با جوشش احساس و ذوق‌فکری آمیخته بود؛ گروهی که آرمان هنر خالص را دنبال می‌کرد و نمونة قهرمان فکری و اخلاقی خود را در میان هنرمندان رمانتیک و آثار آن‌ها می‌جست. او مانند اکثر افراد این قشر تحصیلات خود را در مدرسه «دارالفنون»، زیر نظر معلمان فرانسوی، گذراند و زبان فرانسه را آموخت، و با طبع‌آزمایی در شعر فعالیت هنری خود را آغاز کرد. نام مشفق، که تا پایان عمرش آن را حفظ کرد، تخلص شاعری اوست؛ هر چند او خیلی زود با احساسی از ناکامی از سرودن شعر دست کشید.کاظمی سپس عازم اروپا شد تا به تحصیل حقوق بپردازد. در برلن به جمع روشنفکران مهاجر ایرانی پیوست و به عضویت هیئت تحریریه مجله‌ های ایرانشهر و فرنگستان درآمد. پس از چهار سال اقامت در آلمان و فرانسه و آشنایی با هنرها و مهارت‌های جدید به ایران بازگشت، و در زمانی که مردم ایران در تاریکی فئودالی و استبدادی ستم‌گرانه می‌زیستند به فکر نوشتن افتاد. هنگام بازگشت به کشور در وزارت فواید عامه به کار پرداخت پس از چندی به وزارت عدلیه و سپس وزارت خارجه منتقل شد ودر آنجا به وزارت مختاری ( در سوریه ) و سفارت ( در هندوستان ) و معاونت وزیری رسید. لیکن شهرت وی به خاطر مشاغل دیپلماتیکش نبود. وی که از جوانی در مطبوعات قلم می زد و زمانی نیز مدیر مجله فلاحت و تجارت بود نامداریش را مدیون کتاب تهران مخوف است .
     انتشار «تهران مخوف» به صورت پاورقی در روزنامه دموکرات مشرب «ستارة ایران» در سال 1301 به عنوان اولین رمان «اجتماعی» ادبیات فارسی با اقبال وسیع خوانندگان رو‌به‌رو شد و تأثیر آن در میان «اهل ادب» نظرگیر و شورانگیز بود.  بطوریکه حسن مقدم، روشن‌فکر مهذب و خوش قریحه‌ای که با هنرمندان نام آوری چون استراوینسکی و رومن رولان و آندره ژید دوستی و مکاتبه داشت، و با نوشتن نمایش‌نامه «جعفر خان از فرنگ آمده» آوازه‌ای به هم رسانده بود، در یادداشت مشفقانه‌ای بر «تهران مخوف» استعداد و اصالت سبک نویسندة آن را ستود و اسماعیل مرآت، از نویسندگان فعال مجله فرنگستان، و نیز بسیاری از نویسندگان و گزارش‌نویسان روزنامه‌های وقت پایتخت  اظهار نظر ها و یادداشت‌های تحسین آمیزی  در بارة آن  نوشتند2
      انتشار این کتاب یک رویداد مهم ادبی بود که در ابتدای امر ، سادگی و صمیمیت نویسنده‌اش نظر هر خواننده‌ای را می‌گرفت؛ زیرا، چنان که خود کاظمی گفته است، این رمان «از صفحة قلب نویسندة جوانی بر روی کاغذ منعکس» شده است- هر چند از «نواقص و معایب فراوان »بری نیست. 3
    این کتاب اگرچه اولین اثر وی بود در نوع خود شروع بسیار مناسبی بود که نام نویسنده اش را پر آوازه ساخت و اگرچه که کاظمی پس از این کتاب به نگارش کتابهای دیگری نیز روی آورد لیکن این اثر مانا ترین یادگار مکتوب اوست. جلد دوم تهران مخوف با نام ( یادگار یک شب) به چاپ رسید.آثار دیگروی عبارت بودند از ( گل پژمرده 1308 ) و ( اشک پر بها 1309) و روزگار و اندیشه ها که به خاطرات سیاسی کاظمی اختصاص یافته است.
مرتضی مشفق کاظمی عاقبت در سال 1356 براثر یک حادثه رانندگی در پاریس جان خود را از دست داد.
 براساس اطلاعات کتاب "مولفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون" اثر خانبابا مشار کتاب تهران مخوف در نوبت های مختلفی به چاپ رسید جلد سوم آن در سال 1302 در برلن و جلد های اول دوم وچهارم طی سالهای 1305-1303 در قطع رقعی وبه شیوه سربی در تهران به چاپ رسید .جلد اول کتاب در قطع جیبی نیز در سال 1303 منتشر شد. تعدادصفحات این چهار مجلد به ترتیب عبارتند بودند  از 141 ،104 ،81، 65  که در سال 1320 سه جلد آخر آن توسط بنگاه مطبوعاتی پروین در چاپ چهارم منتشر شدند.بعدها در سال1340 کتاب برای بار پنجم توسط انتشارات ابن سینا ودر چاپخانه اتحاد جمعاَ در 373 صفحه به طبع رسید. لازم به یادآوری است در اطلاعات شابک از انتشار کتاب در سال 76 توسط انتشارات الست فردا سخن رفته که وزارت ارشاد و خانه کتاب ایران آن راتأیید نمی کنند.
براساس آدرس کتابیران  به محل انتشارات در تهران مراجعه شد لیکن ظاهراَ 2 سال قبل انتشارات جمع شده و به قول ساکنان فعلی ساختمان به مشهد انتقال یافته است لیکن در اداره کل ارشادخراسان هیچ رد پایی از حضورش وجود ندارد! ناگفته نماند که پس از انقلاب اسلامی چاپ  تعدادی از کتابهای قبل از آن ممنوع اعلام شد که تهران مخوف از آن دسته است.
 

منابع فصل اول:

1- بهارلو ،محمد .رمان به عنوان انتقاد اجتماعی(یادداشتی برتهران مخوف). دنیای سخن .مردادو شهریور 1376.
2 - همان
3- مشفق کاظمی،مرتضی . تهران مخوف .ابن سینا،   چاپ پنجم .تهران:1343


فصل دوم:

         ویژگیهای رمان «تهران مخوف»

اشاره
در باره تهران مخوف حداقل می توان به این خصوصیات اشاره کرد:
1-تهران مخوف جزء اولین رمانهای اجتماعی ایران است که با موضوعی خاص نوشته و منتشر شده است.
2-   این رمان به دلیل رنگ وبوی ژورنالیستی می تواند از اولین رمانهای عامه پسند در ایران قلمداد شود.
3- تهران مخوف اولین رمانی است که با نگاهی ویژه به رمانهای غربی نگارش یافته است و به شدت تحت تأثیر رمان بینوایان اثر ویکتور هوگو است
4-تهران مخوف برشی از روزگار و زندگی مردمان در آستانه کودتای سید ضیاء است و خصوصیات مربوط به وضعیت فرهنگی و اجتماعی و حتی طبقات اجتماعی و توصیف فضاهای خاص را به دست داده است.
5- نوع روایت قصه به شیوه داستان در داستان است و...
6- در قالب شخصیتهای مختلف تیپ ها و چهره هاو خلقیات افراد ،بینش و طرز تلقی آنان از فضای اجتماعی و منش آنان را به تفضیل بیان میکند بطوری که دو دسته مثبت و منفی را از نظر دید گاه اجتماعی می توان در طول داستان تشخیص داد.و....

ویژگیهای تهران مخوف

          دوره ای که مشفق کاظمی به نوشتن رمان خود مبادرت ورزید زمانه تولد اولین رمان های اجتماعی ایرانی است، نویسندگان این رمان ها با تو صیف فحشا ، فساد سیاسی و اداری و نا امنی های اجتماعی سال ها ی پس از مشروطیت ، یاس عمومی از به نتیجه نرسیدن این انقلاب را منعکس می کنند . مشخص ترین تیپ های معرفی شده در این رمانها، کارمندان و فواحش هستند.
    کارمندان ، با ایجاد رمان اجتماعی وبا هدف انتقاد از دستگاه اداری مشروطه وارد صحنه ی ادبیات معاصر ایران می شوند. به خصوص که اغلب نویسندگان آن سال ها از میان آنان بر می خاستند. در این سال هاکارمندان هنوز به صورت یک قشر اجتماعی معین در نیامده بودند و محافظه کاری، جمود، بیحوصلگی و بی علاقگی کارمندان بعدی را پیدا نکرده بودند و چون از معدود تحصیل کردگان و باسوادان شهری بودند و درآمد ثابت و اوقات فراغت داشتند، فقط به کار اداری نمی پرداختند، رمان ونمایشنامه می نوشتند، روزنامه در می آوردند و حزب درست می کردند. لذا نویسندگان ایرانی  در این دوره از جامعه ی معلمین، استادان، کارمندان دولت و مردان سیاسی بودند .
از سوی دیگر یکی از علل توجه نویسندگان رمان های اجتماعی به فواحش را باید در تاثیر پذیری آنان از نویسند گان رمانتیک فرانسوی دانست، آنان ارزش انسانی زنان بدکاره را در قالب دنیای اشرافیت به آن ها بازگرداندند. .در این رمانها ، زن به صورت قربانی اجتماع خرافی و عقب افتاده تصویر می شود.موضوعی که به عینه می توان آن را در تهران مخوف دید1.
     از نظر محتوایی هیچ کدام از این نویسندگان این دوره  جز مشفق کاظمی موضوع رمان هایشان راانتخاب نکردند و تحولی را در رمان نویسی ایران باعث نشدند، لذا  الگوی همه ی آن ها رمان «تهران مخوف» بود، بی آن که بتوانند به آن حد از شوق انگیزی و تازگی  در میان مخاطبینشان دست یابند. میر عابدینی  از بیش از 17 رمان  در این دوره تا سال 1315  یاد می کند که به تاسی وتقلید از تهران مخوف نگارش یافته است. اگرچه این تاثیر در سالهای بعد نیز ادامه یافته است. 2
       نویسندگان رمان های اجتماعی، روشنفکران برخاسته از اشرافیت و غاالباً عضو (( انجمن ایران جوان))بودند.این انجمن در سال 1301 توسط تحصیل کردگان اروپا در تهران تاسیس شد و پس از 4 ماه عده ی اعضای آن به 50 نفر رسید. کارهای متعدد فرهنگی و انتشاراتی از فعالیتهای این انجمن است از جمله نماشنامه ی ( جعفر خان از فرنگ آمده ) جزو انتشارات ایران جوان است.
    در رابطه با این کتاب چند نکته قابل توجه است. بطوریکه آنرا از اقران خود ممتاز می کند:
1-    گاهی تهران مخوف رمان تخیلی نامیده شده است در حالی که اغلب آن را رمان اجتماعی می دانند که این درست هست. تخیل صفتی عام است که معرف رمان نیست. ضمن آنکه موضوع کتاب چندان خیالی و دور از واقعیت به نظر نمی رسد3                                                                           
 وی چهره زشت جامعه را در حال دگرگونی را نشان دهد. جامعه ای که هنوز سنت های نوین، جایگزین سنت های کهنه ای که با روند نوگرایی به کنار گذاشته نشده است.» تهران مخوف از اولین رمانهای فارسی است که به طرح معضلات اجتماعی می پردازد از این رو  محسوب کردن آن در گروه رمانهای اجتماعی منطقی تر است .خصوصیت رمانهای اولیه این است که زندگی شهری- اداری و وضع نامطلوب زنان را مطرح می کنند. در ادبیات این دوره، یعنی "در سال های 20-1310 شاهد پیدایی نسلی از نویسندگان هستیم که سنگینی شکست امیدهای انقلاب مشروطه وخفقان رضاخانی را بردوش میکشند. 4
در نخستین رمان ها و آثار ادبی این دوره، بویژه رمان های تاریخی حضور یک دولت نیرومند، پیش شرط ضروری ایجاد "وحدت ملی" و "بالندگی فرهنگی" پنداشته می شد اما به تدریج  در گذر زمان نوعی بی اعتمادی و درماندگی و تقدیرگرایی در پاره ای از نوشته ها نظیر تهران مخوف مشفق کاظمی راه یافت. 5
2- تهران مخوف با این که نخستین رمان اجتماعى، در ادبیات داستانى ایران است ، به دلیل رنگ و بوى ژورنالیستى آن مى تواند به عنوان آغازگر رمان های عامه پسند نوین،محسوب می شوند این دسته رمانها  از پاورقی ها آغاز شدند. پاورقی های یکی دو صفحه ای که اول در مجلات خانوادگی چاپ می شدند و بعدها به کتاب تبدیل می شدند. اگرچه روزنامه نگاری و نویسندگی به شکل امروزی اش در ایران، از اواسط حکومت قاجار و دوران محمدعلی شاه آغاز می شود؛ امّا پاورقی ها، همان زمان به دنیا نیامدند. روزنامه نگاران قدیمی از پاورقی مشهور تهران مخوف به عنوان اولین های این نوع، یاد می کنندکه در روزنامه ستاره ایران منتشر می شد . 6
در اکثر این پاورقی ها، غالب شخصیت هاى اصلى داستان، افرادى بى طبقه و بى کاره اند که سعى دارند با شکستن حصارهاى طبقاتى، خود را به طبقات بالاى جامعه منتقل کنند و همین بریدن از خویش سبب ایجاد ماجراها و اتفاقات متعددی در داستان  مى شود.                                                           
در پاورقى هاى ایرانى و ادبیات ژورنالیستى، به جز تیپ هاى مثبت که عموماً از میان قشر تحصیل کرده شهرى و یا مردم پاک روستائى انتخاب مى شوند، تیپ ولگردها، فواحش، دختران جوان فریب خورده،  نامادرى ها و خوانین و فئودال ها و ثروتمندان شهرى، شخصیت هاى اصلى و فرعى منفى را پدید مى آورند. اینگونه است که درمى یابیم در پاورقى هاى ایرانى، شخصیت (کاراکتر) همچون سایر رشته هاى ادبیات داستانى، پایه هاى ایجاد هر اثر بوده و قوت و ضعف در پرداخت این تیپ ها است که موفقیت و مانائى یک پاورقى را تضمین مى کند. شخصیت هایی از این دست در تهران مخوف کم نیستند لیست یبلندی از نوکران –کلفتها0دایه های بی سواد –اشراف بی عرضه و هرزه- مال اندوزان طمعکار و زنان هرزه و فاسد در تهران مخوف به چشم می آید.در مقابل این جماعت منفی قهرمانان داستان را ملاحظه می کنیم که هم باسوادند ، هم عاشق واقعی . گرد فحشا نمی گردند در مقابل ظلم و بی عدالتی اعتراض می کنند.اطلاعاتشان فراوان و ظاهرا‌چاره ای جز لبخند به واکنشهای متعصبانه و غیر منطقی و از سویی خرافی اطرافیان نادان خود ندارند.آنان نیرو های همه چیز دان زمانه خود هستند.چهره ها در رمان یاد شده درست همان چیزی است که عامه مردم انتظار دارند قهرمانان خود را در آن کسوت ببینند.
3- مشفق کاظمی ، نخستین نویسنده ای بود که در اثر خود  تهران مخوف نوشتن اولین رمان را تجربه نمود و اثر او مورد تقلید نویسندگان دیگر قرار گرفت. او در آفرینش این اثر ، رمانهای اجتماعی معروف اروپا مانند بینوایان ویکتور هوگو را پیش چشم داشته است. وجود شباهت های فراوان در ساختار و محتوای این دو اثر ونقل های متعددی که در لابه لای اوراق کتاب از فرهنگ و ادبیات فرانسوی دارد، شاهد این مدعاست. نویسندگان نخستین رمانهای ایرانی بدون آشنا بودن با تکنیک های داستان نویسی اروپا و صرفا با الگوبرداری از ساختار و محتوای این دو اثر، شاهد این مدعاست. نویسندگان نخستین رمانهای ایرانی بدون آشنا بودن با تکنیک های داستان نویسی اروپا و صرفا با الگوبرداری از ساختار و محتوای رمانهای ترجمه شده در عصر مشروطه ، رمان خود را خلق نموده اند7
4-تهران مخوف برشی از زندگی است به این معنا که تمام خصوصیات بخشی از زندگی را منتقل می کند. در این اثر تهران مخوف در آستانه کودتای معروف سید ضیاء همچنان که بوده معرفی شده است. محیطی است که فضل و کمال و پاکدامنی در آن ارزش و اعتباری ندارد.  نادانی، هرزگی و نفوذهای نامشروع درها را به روی اشخاص لایق بسته و بر نالایق‌ها  باز گذاشته است.  جوانان هرزگی و جلفی و تجرد و آزادی کامل در عیش با زنان معروفه  را  بر زندگی خانوادگی ترجیح می‌دهند. آزادیخواهان و میهن‌پرستان در زندان بسر میبرند.دین و مذهب  به زعم نویسنده به عنوان وسیله ای برای گول زدن عامه مردم در دست عده ای به نا روا قرار گرفته است . روحیه فرخ[قهرمان اصلی] و اعتراض فردی او درست روحیه اعتراض روشنفکران سال‌های پیش از کودتاست. 8                                                                        
    5-"هر چند  نگارش رمان ادیبانه و استادانه نیست، ولی بهرحال ساده و قابل فهم است. نویسنده تصویرهای زنده و روشنی از وضع محلات، قهوه خانه‌ها، شیره کشخانه‌ها، اماکن فساد، راهها و چاپارخانه‌های عرض راه، مسافرت با گاری و درشکه و واگن شهری، لباس‌ها، اندیشه‌ها... بدست می‌دهد.."  9   مشفق کاظمى در جستجوى تیپ هاى خویش به وضعیت و حال و روز بانوان بیشتر نظر دارد.  در تهران مخوف  می بینیم که زن بودن‌‌‌ ـ از هر طبقه که باشندـ براى کسانى به صورت شغل درمى آید.خودفروشى براى آب و نان  وگذرانى تلخ.. 10.وحتی این روند در خاندانهای سرشناس نیز به عینه دیده می شود. زنان تهران مخوف جز در دو –سه چهره منفی، بی سواد ، بی عرضه ، هرزه ،خرافی وبی اهمیتند.
    6- در «تهران مخوف» اگر چه نویسنده از عناصر صناعت «رمانس» - همان شکل بدوی رمان- بهره جسته است، طرح کلی رمان و روی‌دادها و آدم‌های آن به گونه‌ای ساخته و پرداخته شده‌اند که خواننده آن را به عنوان یک سرگذشتی  واقعی می‌پذیرد. نویسنده گروهی از آدم‌ها را از لایه‌های گوناگون اجتماعی برگزیده است که روابط آن‌ها با طبیعت، با جامعه و با گذشته خودشان، «مربوط و معنی دار و قابل توضیح» است. در اینجا سرشت و سرنوشت این آدم‌ها بیش از حوادث و سیر داستان اهمیت دارند.ذکر طولانی و بی وقفه در رابطه با شخصیتهای قصه در رمان بسیار دیده می شود.11
نویسنده بارها و بارها به خاطرات گذشته باز می گردد وسعی داردتمام وقایعی که حتی در یک زمان در مکانهای مختلف برشخصیتهای داستان گذشته را روشن کند و به طور مشروح باز گوید مثلاَ در مورد شروع داستان با دیدار جواد و فرخ ضمن ذکر حوادثی از گذشته و حال پس از 150 صفحه باز به ابتدای داستان استخدام جواد از سوی فرخ باز می گردد بطوریکه بارها بیم این می رود که خواننده سررشته کار از دستش خارج شود......." ساختار تهران مخوف بر اساس نقل و حکایت و استفاده از شگرد شرقی داستان در داستان است. حوادث و ماجراها به ترتیب تاریخ وقوع، چنان‌که در آثار قصه نویسان  و حکایت پردازان قدیم ما معمول است؛ به طور متوالی نقل نمی‌شوند، بلکه نویسنده از موضوع اصلی گریز می‌زند و بعد حوادث فرعی و تصادفی را با اصل داستان مربوط می‌سازد".12. نویسنده مدام خواننده را مورد خطاب قرار می‌دهد، و اغلب مناسبتی ساده برای خطابت فراهم می‌آورد و به خواننده گوشزد می‌کند که چطور باید بیندیشد و آدم‌ها را قضاوت کند . با تمام این احوال این رمان بیشتر به عنوان اثر تاریخی درباره وضع اجتماعی دورانی ویژه ،به عنوان تاریخ ادبیات و فرهنگ خواندنی است تا اثری هنری با ارزشی فراتر از زمان ومکان خود.

منابع فصل دوم

      1- میرعابدینی، حسن (۱۳۷۷) صد سال داستان نویسی ایران، جلد ۳، تهران :نشر چشمه.
     2- همان
    3-تقوی،محمود . نقد ادبی، کتاب ماه ادبیات و فلسفه شماره 90-89                                                                          
     4- مهاجر ،فیروزه.روسپیگری در ادبیات فارسی                   
                                               (  ssed.4.22/2007 acce) www.ayandeh.net/site
    5-علی نژاد ،سیروس.نگاهی به کتاب روشنفکران ایران در قرن بیستم
    6-بابا حاجی، ایرج .ادبیات عامه پسند؛نگاهی به تاریخچه کتابخوانی
Net                                                                         .   Onlinewww.hamshahri       7-     شادمحمدی،مریم. نهضت ترجمه و تاثیر آن بر حوزه داستان نویسی معاصر ( در بررسی تطبیقی شمس و طغرا با سه تفنگدار و تهران مخوف با بینوایان  )  .پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی:1383 دانشگاه تربیت معلم تهران                                                                                                     8-    ادبیات پیشروی ایران/سپانلو/مشفق کاظمی  
               http://www.persian-language.org/Group/AsarAdabiat.asp      
  9- همان.  
10-مسکوب، شاهرخ.قصه پر غصه یا رمان حقیقی.ایران نامه. شماره 3-تابستان 1372 صص 452-480
11- بهارلو ،محمد .رمان به عنوان انتقاد اجتماعی(یادداشتی برتهران مخوف). دنیای سخن .مردادو شهریور 1376.
12- همان .


پایان بخش اول – ادامه دارد