موزه هایی در باد، رساله ای در باب مردم شناسی هنر، مرتضی فرهادی، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، 1377، 404 صفحه + عکس+ کروکی+ نقشه + کتابنامه+ فهرست ها و نمایه  نام ها و مکان ها + مقدمه به انگلیسی.

به ندرت مشاهده می شود که انتشارات دانشگاهی در ایران کتاب های پر ارزش علمی منتشر کنند و این وظبفه خطیر و مهم به دلایل بی شمار که در این فرصت کوتاه فرصت پرداختن به آن ها نیست، برخلاف کشورهای توسعه یافته که ناشران دانشگاهی در آنها معتبرترین ناشران هستند، بر عهده ناشران خصوصی است و حتی استفاده از ابزارهای  دیوان سالانه ای نظیر دادن امتیاز دو برابر به  دانشگاهیانی که کتاب هایشان را به انتشارات دانشگاهی می سپارند نتوانسته است سطح پایین و چهره عموما رنگ باخته این کتاب ها را در کشور ما تغییر دهد.  اما آن هنگام هم که بر حسب شاید اتفاق، کتابی پر ارزش در این انتشاراتی ها به چاپ می رسد، اغلب قربانی توزیع بسیار نامناسب و غیر کارای همین موسسات شده و گاه کتابی که باید به سرعت پخش و بازخوردهایی علمی دریافت کند، چنان مهجور و بی کس  در گوشه ای از انبارهای عریض و طویل این ناشران دولتی خاک می خورد که گویی هرگز  قرار نبوده است روی آفتاب را ببیند.
«موزه های درباد » دکتر مرتضی فرهادی، استاد انسان شناسی دانشگاه علامه طباطبایی که در سال 1377 به چاپ رسید و حاصل سالیانی دراز  از کار این پژوهشگر خستگی ناپذیر در دورافتاده ترین و غیر قابل دسترس ترین نقاط کشور است  تا بخشی از میراث فرهنگی بی نظیر کشور ما را به ایرانیان و به جهانیان بشناساند، چنین سرنوشت غریب و  غم انگیزی داشته است.  بیش از ده سال از چاپ کتاب می گذرد و هنوز این کتاب به چاپ دوم نرسیده است در حالی که کیفیت کار علمی انجام شده در آن و کیفیت چاپ بر بهترین کاغذ و با تعداد بی شماری عکس هایی رنگی و سیاه سفید و نادر و نقشه هایی اصیل، همراه با بهایی که مربوط به ده سال پیش است، یعنی چیزی در حد یک دهم آنچه باید قیمت چنین کتابی با این کیفیت در  معیار های امروزی باشد، همه و همه شرایطی را می سازند که باید سبب می شدند نویسنده بتواند آن را تاکنون بارها و بارها تجدید چاپ کند. کتاب البته  در حد اندکی امروز موجود است و نمایشگاه کتاب تهران فرصتی است که آخرین  موجودی آن به بهایی بازهم ارزان تر از  بهای پشت جلد  در اختیار خوانندگان قرار بگیرد.


کتاب دکتر فرهادی به یکی از مهم ترین و جذاب ترین موضوعات انسان شناسی می پردازد و آن نقش های صخره ای و در  نگاهی کلی تر هنر صخره ای است. یعنی حکاکی هایی است که در طول زمان هایی کمابیش ناشناخته بر روی سنگ ها  کنده شده اند و از خلال آنها می توان به اطلاعات بی شماری درباره  زندگی مردمان این مرز و بوم در گذشته هایی بسیار دور دست و احتمالا چند هزار ساله دست یافت. این طرح ها که دکتر فرهادی برای یافتن آنها رنج سفرهای بی شماری را به نقاط مختلف کشور بر خود هموار کرده است و  تمرکز پژوهش خود را بر منطقه ای در مرکز ایران (تیمره) گذاشته است، در عین حال با استناد و کار بر سایر نقاط ایران به وسیله روش های مشاهده ای و اسنادی تکمیل شده اند و نویسنده حتی در بخش آغازین کتاب خوانندگان را با  پیشینه ای از این هنر در جهان، در آسیا و در ایران به طور کلی آشنا می کند. اما از فصل دوم کتاب به طور خاص به منطقه تیمره می پردازد و پس از معرفی این منطقه به تفصیل به گونه شناسی  موضوع های حکاکی شده در فصل سوم  می پردازد که شامل مواردی چون نقش جانوران، ابزارها، و برخی صحنه های کمیاب می شود. فصل چهارم کتاب  به بررسی نماد ها و نشانه ها در  سنگ نبشته ها اختصاص دارد و نویسنده بخش دوم کتاب را به گمانه زنی هایی درباره  هویت نگارگران، اهداف و زمان های آنها اختصاص داده است و سپس در بخش سوم از خلال این حکاکی ها تلاش کرده است که زندگی انسان هایی را که آنها را ترسیم کرده اند  بازسازی کند. فهرست ها و نمایه های کتاب ابزراهای  پر ارزشی را برای پژوهشگران می سازند و کمک می کنند که راه برای پژوهش های دیگر باز شود.


از این رو تهیه و مطالعه این کتاب را به تمامی دانشجویان و اساتید رشته های  انسان شناسی و هنر توصیه می کنیم. کتاب حتی اگر بدون هیچ متنی نیز عرضه می شد صرفا به دلیل وجود عکس ها و مواد اتنوگرافیک آن دارای ارزشی فوق العاده می بود، اما متن و تحلیلی که نویسنده بر این  داده های بصری افزوده است ارزش آن را دو چندان می کند. از این رو «موزه هایی در باد» کتابی است که هیچ تردیدی نباید در  انتخاب  و خرید آن به خود راه داد.
در بخش نخست کتاب و در پیشگفتار این کتاب می خوانیم:
« در این نوشته نگارنده بر سر آن است که احیانا به معرفی عظیم ترین مجموعه نقوش حکاکی شده و صخره ای ایران، از نظر کثرت نقوش و نشانه های نمادین، گستره کار و قدمت و تنوع مضمون، در بخشی از این مرز و بوم بپردازد.
این حکاکی ها، در پهنه وسیعی با فواصل چند فرسخی از یکدیگر در منطقه تیمره تاریخی، در جایگاه های ویژه  پراکنده بوده و در برخی موارد به گونه ای حیرت آور در کنار و بر روی هم فشرده شده اند. تیمره کهن ترین نام تاریخی منطقه ای است که اینک به تقریب شامل محدوده شهرستان های فعلی خمین، محلات، نیمه ور، دلیجان و گلپایگان می شود.
این مجموعه شگفت آور شامل هزاران تک نگاره، چند نگاره، تابلوهای پر نگاره، یک کتیبه پهلوی، چند کتیبه عربی و فارسی و بسیاری علایم و نشانه های نمادین تکرار شونده است.
فرضیه های برخاسته از مشاهده، ما را امیدوار می سازد که در بازبینی ها و کاوش های بعدی، فراتر از یافته های فعلی رفته و نقشه مردم شناسی  این سنگ نگاره ها را کامل کنیم. »

برای تهیه این کتاب در نمایشگاه کتاب تهران به مرکز ناشران دانشگاهی، غرفه 12، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی  و یا به کتابفروشی این دانشگاه مراجعه کنید.

 (معرفی: ناصر فکوهی)