بخش دوم و نهایی

یک بحر طویل در مورد زنان:

- ای فلک ظلمون عیاندیر، بو نئجه دوری زماندیر، کی ایشیم آه و فغاندیر، منی یاندیرما آماندیر، اورگیم دوپ دولو قاندیر، هامی غمدن بو یاماندیر، کی نئچه اهل قلملر بوراخیب جانیما غملر، قاریشیب درد بهملر، اورگیم ایندی ورملر، غازیته، ژورناله بو کفر شییملر، نئجه جراتله رقملر یازیب، اسلامه سیتملر ائلییر کی...

Ey fƏlƏk zülmün Əyandır, bu necƏ vövri zamandır, ki işim ahu fƏğandir, mƏni yandırma amandır, ürƏyim dop dolu qandır, hamı qƏmdƏn bu yamandır, ki neçƏ ahli qƏlƏmlƏr, buraxıb canıma qƏmlƏr, qarışıb dƏrd behƏmlƏr, ürƏyim indi vƏrƏmlƏr, qazetƏ, jurnalƏ bu küfr şeyimlƏr, necƏ cürƏtlƏ rƏqƏmlƏr yazıb, islamƏ sitƏmlƏr eliyirki, ...                                                                        

ای فلک ظلم تو عیان است، چگونه ایامی است این ایام، که کارم آه و زاری شده است، زنهار مرا نسوزانید، دلم پر خون شده است، در روزنامه ها، و مجله ها این کافران، ببین چگونه جرات می کنند، بنویسند، و به اسلام ظلمها بکنند که...


- ...کی گرک عالم اسلامده، هر اولکه ده هر شهرده، دینار و درملر ساچیلیب، مکتب نسوان آچیلیب، قیز بالالار مکتبه حاضر اولالار، علمده ماهیر اولالار، فضلیده باهیر اولالار، باشدان آیاغا گئیلر دون، گئدلر مکتبه اون اون، دوتالار شیوه بدعت، اوخویوب نحوله حکمت، آلالار درسی طبابت، بیللر جومله کیتابت، ائدلر یازماغا عادت، ایته عصمت، باتا عفت...

...Ki gƏrƏk alami islamidƏ, hƏr ölkƏdƏ hƏr şƏhridƏ, dinarü dirƏmlƏr saçılıb, mƏktƏbi nisvan açılıb, qız balalar mƏktƏbƏ hazır olalar, elmdƏ mahir olalar, fazlidƏ bahir olalar, başdan ayağa geyƏlƏr don, gedƏlƏr mƏktƏbƏ on on, dutalar şivevi bid Ət, oxuyub nƏhvilƏ hikmƏt, alalar darsi tƏbabƏt, bilƏlƏr cümlƏ kitabƏt, edƏlƏr yazmağa adƏt, itƏ ismƏt, bata iffƏt ...                                          

...که باید در سرزمین اسلام، در هر منطقه و هر شهری، پولهایی خرج شود و برای زنان مکتب ایجاد شود، دختران در مدرسه جمع بشوند، در علم و فضل ماهر بشوند، سرتاپا پیراهن بپوشند، گروه گروه به مکتب خانه بروند، شیوه بدعت انتخاب کنند، نحو و دانش یاد بگیرند، پزشکی بیاموزند، و خواندن و نوشتن یاد بگیرند، و به نوشتن عادت کنند، آنگاه عصمت از بین برود و ناموس محو شود...


- ... قیزا لازمدیر اگر بیلمک: اودا ائو ایشی، پالتار تیکیشی، کوهنه یوماق، یون داراماق، دون یاماماق، صحن و سرانی سوپوروب، کاسه نی قابی اوفوروب،بیر دخی تندیر لاواشی ائیلمگیندندیر عیبارت کی، اگر بونلاری دا بیلمسه عئیب ائیلمز، آنجاق قیزا ان لازیمه لی بیر، ایکی، اوچ مسئله نین بیلمگیدیر، بیلسه اولور امره کیفایت:...

...qiza lazımdır ƏgƏr bilmƏk, oda ev işi, paltar tikişi, köhnƏ yumaq, yün daramaq, don yamamaq, sƏhno sƏranı süpürüb, kasƏni qabi üfürüb, bir dƏxi tƏndir lavaşı eylƏmƏyindƏndir ibarƏt ki, ƏgƏr bunları da bilmƏsƏ eyb eylƏmƏz, ancaq qıza Ən lazimƏli bir, iki, üç mƏsƏlƏnin bilmƏyidir, bilsƏ olur ƏmrƏ kifayƏt:...           



اگر برای دختر دانستن لازم باشد، آن هم کار خانه، لباس دوختن، شستن کهنه ها، پشم زدن، وصله زدن لباسها، جاروی خانه، شستن ظرف و ظروف و پختن نان است که اگر اینها را هم بلد نباشد عیب نیست، لکن آموختن چند چیز برای دختر واجب است، که اگر بداند کفایت می کند: ...


- بیری اولدور کی گلین گئتدیگی ائوده، باجاریب قایناتایا، قاینانایا، چیمخیرا بیلسین کی، اونا سوز دئمگه ائتمیه بیر کیمسه ده جرئت، بیری ده قاینی ایله صاحیبی مابئینینه بیر حادیثه تفرقه دیر کیم، اونادا بیر ائده حیلت کی، بئش - اوچ گونده چوخ ایلدن قازانیلمیش بو قدر مهر و محبت اولا تبدیل عداوت، بیری هم آخیری، ان عومده سی دامباجانین، هم خوخانین، خورتدانین آدلارینی بیلمکده گرک سعی ائده عورت، نه قدر فایداسی وار بو ایشین گر اولا دقت، کی اگر آغلایا، یا اینکی دجللیک ائده بیر طیفل، نهایت، آناسی سویلسه بو آدلاری، فی الفور ائده اولادینی راحت، و قالار عقلی سلامت، باشی چکمزده ملامت،
بودور عالم نسوان!
بودور حالی مسلمان!
گرکدیر ائده محدود
اوز اولادینی انسان.
سن اما هله قانما!
اینانمیرسان اینانما!
فرحلن عملیندن!
اوتانمیرسان اوتانما!

...biri oldur ki gƏlin getdiyi evdƏ, bacarıb qaynataya, qaynanaya, çımxıra bilsin ki, ona söz demƏyƏ etmƏyƏ bir kimsƏdƏ cür Ət, biridƏ qaynı ilƏ sahibi mabeyninƏ bir hadiseyi tƏfrƏqƏdir kim, onada bir edƏ hilƏtki, beş – üç gündƏ çox ildƏn qazanımış bu qƏdƏr mehru mƏhƏbbƏt ola tƏbdili ƏdavƏt, biri hƏm axırı, Ən ümdƏsi dambacanın, hƏm xuxanın, xortdanın adlarını bilmƏkdƏ gƏrƏk sƏy edƏ övrƏt, nƏqƏdƏr fayidƏsi var bu işin gƏr ola diqqƏt, ki ƏgƏr ağlaya, ya inki dƏcƏllik edƏ bir tifl, nƏhayƏt, anası söylƏsƏ bu adları,filfor edƏ övladını rahƏt, vƏ qalar Əqli sƏlamƏt, başı çƏkmƏzdƏ mƏlamƏt,                                                               
budur alƏmi nisvan!
Budur hali müsƏlman!
GƏrƏkdir edƏ mƏhdud
Öz övladını insan!
SƏn amma hƏlƏ qanma!
İnanmırsan inanma!
FƏrƏhlƏn ƏmƏlindƏn!
Utanmırsan utnma!

... یکی این است که دختر باید بلد باشد، عروس هر خانه ای که می شود، چگونه  به پدرزن و مادرزن حمله کند، که کسی جسارت یک کلمه به او گفتن را نداشته باشد، دیگری این است که میان برادر شوهر و همسرش طوری تفرقه بیاندازد که مهرو محبت چندین ساله در عرض سه، چهار روز به دشمنی ای سخت تبدیل شود. و آخرین و مهمترین چیز، یاد گرفتن افسونها و اسم اجنه است و زن باید برای یاد گرفتن آن تلاش کند، که اگر دقت شود، اینها بسیار پر فایده خواهد بود. که اگر کودکش زیاد گریه یا  شیطنت بیش از حد کند، مادر با گفتن نام آنها، بلافاصله فرزندش را خلاص کند و بدان وسیله خیالش آسوده شود، و ملامت هم نکشد،
این است عالم زنان!
این است روزگار مسلمان!
باید محدود کند انسان
فرزندان خویش را!
اماتو هنوز هم نفهم!
باور نمی کنی، نکن!
از کارهایت شاد باش!
خجالت هم نکش!

" در مجموع جامعه عهد قاجار، جامعه ای خرافاتی بود وزن و مرد در آن، به خرافات سخت معتقد بودند. با این وجود زنان در این مورد، در راس قرار داشتند."( بهرامی، بی تا، 588)
" زن در این دوره آموزشی نمی دید و نسبت به درک بسیاری از مسائل عاجز بود. در این بحبوحه ، تنها راه حلی که او برای حل مشکلات خود می جست و تنها مامنی که می توانست مسائلش را مطرح کرده و به حل آنها نیز امیدوار باشد، پناه بردن به سحروجادو و رمالان بود. " ( دلریش، 1375، 106)
صابر در این بحر طویل این واقعیت را مطرح کرده است که زنان نیاز به آموزش دارند و اگر به آن دست نیابند به سمت خرافات کشیده می شوند و تبدیل به انسانهایی مخرب خواهند شد، به گونه ای که فرزندان خود را نیز به کشتن، شاید هم کشتنی مجازی، خواهند داد.
این اثر طنز، بیانگر واقعیتهای تلخ تاریخی در سرزمینهایی چون ایران است: اینکه روشنفکرانی که لزوم خوشبختی مردم رادرک کرده اند، همیشه از سوی اکثریت جامعه مورد اتهام قرار گرفته اند. نیاز زنان به مدرسه و آگاهی آنان، از سوی کج اندیشان مورد اتهام برای آنان شده است و این افراد دشمن پاکدامنی و دین معرفی می شوند. راوی این قطعه طنز، دیدگاه جامعه نسبت به زنان و وظایف آنان را به خوبی نمایان می کند و شاعر با آگاهی این دیدگاه را نقد می کند و برای آیندگان راهی برای خوشبختی آرزو می کند.

شعری قابل تامل

میرزا علی اکبر صابر، به عنوان شاعری پیشرو درشعر طنز منطقه، با نگاهی تیزبین مسائل مختلف را از دیدگاههای مختلف بیان می کند و دررئالیسم طنزآلودی که به کار می برد، واقعیات اجتماعی را با توجه به دید اقشار مختلف به خوانندگان
عرضه می دارد.
شعرندامت و شکایت از این گونه شعرهاست، که توجه به آن می تواند دید خود زنان را نسبت به وضعیت خود، بیانگر شود. در این شعر، صابر دید یک زن دوره قاجار را نسبت به همسرش که به نظر فردی روشنفکر می نماید، نشان     می دهد و این گونه به ذهن متبادر می شود که صابر با این کار می خواهد بگوید، که خود زنان نیز برای تغییر وضعیت نابسامان و احقاق حقوق  خود، حاضر نیستند با کسانی که به فکر آنان هستند همکاری کنند:

ندامت و شکایت

- چاتلاییر خان باجی غمدن اورگیم،
قاووشوب لاپ آجیغیمدان کورییم.

Çatlayır xan bacı qƏmdın erƏyim
Qavuşu lap acığımdan kerƏyim.

خواهر جان! دلم از غصه ریش شده است
پشتم از درد خم شده است.




- نولا بیر ائوده قویایدیز قاراباش
وئرمییدیز منی بو ابلهه کاش!

منکی دامدان باجادان باخمازیدیم
سو کیمی هر طرفه آخمازیدیم،
 
هرزه هرزه دانیشیب گولمزیدیم
ار نه شئی اولدوغونو بیلمزیدیم.

Nola bir evdƏ qoyaydız qara baş
VermƏyƏydiz mƏni bu ƏblƏhƏ kaş!

MƏnki damdan bacadan baxmazidim
Su kimi hƏr tƏrƏfƏ axmazıdım,

HƏrzƏ hƏrzƏ danışıb gülmƏzidim
Ər nƏ şey olduğunu bilmƏzidimş

چه میشد که یک جوان هم در خانه نگه می داشتید؟
و مرا به این ابله نمی دادید؟

من که چشم و گوشم باز نبود
و هرزه گرد نبودم

بی خود حرف نمی زدم و نمی خندیدم.
من که نمی دانستم که شوهر یعنی چه.


- بیتلییردیم ننه مین باش، یاخاسین
یاماییردیم بابامین چول چوخاسین،

آتام علاف بابام دولگاریدی
قارداشیم جولفا عمیم کارگاریدی

خان بییم فالچی ننه م باغ توخویان
بیزده حاشا یوخودور بیر اوخویان.

ائویمیزده واریدی هر نه دئسن
قاتیق، آیران ایله قایماق نه یئسن.

BitlƏyƏrdim nƏnƏmin baş, yaxasın
Yamayarım babamın çol çoxasın

Atam Əllaf babam dülgƏridi
Qardaşım culfa Əmim kargaridi

Xan bƏyim falçı nƏnƏm bağ toxuyan
BizdƏ haşa yoxudur bir oxuyan

EvimizdƏ varidi hƏr nƏ desƏn
 Qatıq ayranilƏ qaymaq nƏ yesƏn


شپشهای گردن و موی مادربزرگم را جدا می کردم
و لباسهای پدربزرگم را وصله میزدم.

پدرم علوفه فروش و پدربزرگم نجار بود
برادرم بافنده و عمویم عمله بود

مادربزرگم فالگیر بود و مادرم ریسنده
حاشا در میان کسی نبود که درس خوانده باشد

در خانه ما هرچه می خواستی پیدا می شد
از ماست، دوغ و سرشیر هر چه دوست داشتی می توانستی بخوری.


- نه بیلردیک نه زهیرماردی کیتاب
بیز اولان ائوده هاچان واردی کیتاب؟

بوسبوتون گول کیمی اینسانلاریدیق
نه معلم و نه درس آنلاریدیق.

بویله بیر تربیه لی ائوده مودام
بسلدیز من کیمی بیر سروی خورام

NƏ bilirdik nƏ zƏhirmardı kitab
Biz olan evdƏ haçan vardı kitab?

Büsbütün gül kimin insanlarıdıq
NƏ mƏƏllim vƏ nƏ dƏrs anlarıdıq

BöylƏ bir tƏrbiyƏli evdƏ mudam
BƏslƏdiz mƏn kimi bir sƏrvi xuram

چه می دانستیم که کتاب چه زهر ماری است
 در خانه ما کی یک کتاب پیدا می شد؟

همه ما انسانهای پاکی بودیم
نه می دانستیم معلم کیست و نه درس چیست

در خانواده ای اینگونه با تربیت
سرو خرامانی چون من پرورش یافت.


- وای او گوندن کی منی آد ائلدیز
ائله بیلدیزده کی دلشاد ائلدیز!

نه بیلیم بویله ده اینسان واریمیش
شیکل اینسانده ده حیواند واریمیش...

ار اوخورموشدا یازارمیشدا آتام!
ار دئییل مهلک آزارمیشدا آتام!

ار دییل شاعیریمیش خانه خراب،
فیکری یازماق اوخوماق شغلی کیتاب...


Vay o gündƏn ki mƏni ad elƏdiz
ElƏ bildiz ki mƏni şad elƏdiz


NƏ bilim böylƏdƏ insan varımış
Şikli insandada heyvan varımış

Ər oxurmuşda yazarmışda atam!
Ər deyil mƏhlƏk azarmışda atam!

Ər deyil şairimiş xanƏ xƏrab
fikri yazmaq oxumaq şuğli kitab...

وای از آن روز که من را نامزد کردید
و اینطور انگاشتید که شادم نمودید

چه می دانستم که اینطور انسانی هم وجود دارد
حیوانی در شمایل انسان وجود دارد؟

مگر شوهر می خواند و می نویسد؟
شوهر نیست که یک مهلکه برای آزار است!

شوهر نیست، شاعر است این خانه خراب
فکر و ذکرش خواندن و نوشتن است و مشغله اش کتاب است...


- سالدیز آخرده یامان حاله منی
اره وئردیزده بو قفاله منی

خئیرینی شرینی قانمیر بوکیشی!
یورولوب بیرجه اوصانمیر بو کیشی!

دئییرم: آی کیشی گل بیر اوزونه!
بو نه ایشدیر آ کول اولسون گوزونه!

بو عمل ائتدی سنی خانه خراب!
پوللارین دوندی بوتون اولدو کیتاب!

پول گئدیر تاب و توانیندا گئدیر
اوستلیک بیر قورو جانیندا گئدیر

کسب و کارندان الین چیخدی اوسان!
اراولان یئرده گوروم یوخ اولاسان!

Saldız axirdƏ yaman halƏ mƏni
ƏrƏ verdiz dƏ bu qƏffalƏ mƏni

xeyrini şƏrrini qanmır bu kişi
yorulub bircƏ usanmır bu kişi

deyirƏm: ay kişi gƏl bir özünƏ
bu nƏ işdir a kül olsun gözünƏ

bu ƏmƏl etdi sƏni xanƏ xƏrab
pulların döndü bütün oldu kitab!

Pul gedir tabi tƏvanında gedir
UstƏlik bir quru canında gedir

KƏsbu karından Əlin çıxdı usan!
Ər olan yerdƏ görüm yox olasan!

آخر کار مرا بدین حال و روز بد انداختید
و مرا به این غافل دادید

این مرد خیر شرش را حالی نمی شود
 یک لحظه هم از کار خود دست نمی کشد

می گویم مرد یک لحظه به خود بیا!
اخر اینها چه کارهاییت که می کنی، الهی  کور شوی!

این کارها خانه خرابت کرد  
تمام پولهایت تبدیل به کتاب شدند

وقتی پول می رود توان و قدرتت از دست می رود
و با آن این جان نحیفت هم می رود


از کسب و کار دستت شسته شد، خجالت بکش!
الهی که روز شوهر شدن، نیست می شدی!
    
این شعر شعری متفاوت است. از این لحاظ که شاعر، از سویی دیگر به قضیه زنان می پردازد. مهمترین نکته این اثر این است که خود زنان هم نمی خواهند ره به جایی ببرند و از شرایط بدی که برایشان پیش آمده است، دست بکشند. همسر خوب برای آنها کسی است که خوب کار کند و در قبال آن درآمد مادی خوب داشته باشد تا بتواند خورد و خوراک عائله اش را تامین کند. کسی که به فکر تغییر شرایط است شوهر خوبی نیست چون انرژی خود را صرف هیچ و پوچ می کند. زن راوی این شعر شرایط خانه پدری و کارهای طاقت فرسای آن را، به زندگی با یک  شاعر اهل فکر ترجیه میدهد وشاید این اتفاقی است که در زندگی خود صابر پیش آمده است.
زن این شعر، یکی از بسیار زنانی است که خود را مصروف جامعه مردسالار  می بیند و وظیفه مرد را هم در همان قالب می داند. هیچ دوست ندارد که از وجود چنین همسری برای آگاهی خود استفاده کند و از آن برای بهتر شدن شرایط زندگی اش سود ببرد.
صابر با سرودن این شعر می خواهد این را بگوید؛ تا زمانی که خود زنان نخواهند، هیچ گونه تغییری در زندگی آنان پیش نخواهد آمد حتی اگر قشری از مردان برای آن تلاش کنند.

نتیجه گیری

میرزا علی اکبر صابر، شاعر طنز پرداز بزرگ آذربایجان، تصویری واقعی از زندگی زنان جامعه دوره قاجار به دست داده است. با اینکه این اشعار در خارج از مرزهای سیاسی ایران سروده شده است، اما می توان گفت که با توجه به تشابه فرهنگی  و اجتماعی میان این دو سرزمین، این اشعار نمایانگر وضعیت زنان ایرانی هم هست.
در عین حال، صابر با سرودن این اشعار از دیدگاه جامعه مرد سالار آن دوره بر زنان سخن به میان می آورد و از طرفندهای آنان برای استفاده از جنس زن انتقاد میکند. صابر عقاید خرافی، کج فهمی ها از مذهب، مسائل اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، همچنین عدم خواست زنان را نسبت به بهبود وضعیت  خویش، عوامل اصلی جایگاه بد زنان در جامعه عصر قاجار می داند.
او به عنوان شاعری که حوادث اطراف خود را تحت نظر دارد، اساسا جایگاهی برای زن در جامعه زمان خود نمی یابد. او زنان را موجوداتی می یابد که کارکرد جنسیشان و در کل، کارکرد جسمی آنها در دید جامعه، مهمترین بخش زندگی آنان را تشکیل می دهد و با انتقاد از این شرایط از پیشرفت فکری و آزادی زنان سخن به میان نی آورد.
او می خواهد بگوید که تا زمانی که دید مردسالارانه بر جامعه حاکم است، زنان هیچ تاثیری بر زندگی خود نخواهند داشت و حتی خود نیز باور خواهند کرد که زندگی یک زن اینگونه باید باشد.




منابع و مآخذ:

- آرین پور، یحیی. از صبا تا نیما، جلد دوم. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی با همکاری شرکت موسسه انتشارات فرانکلین، چاپ پنجم، 1357.

-  بهرامی، عبدالله. خاطرات عبدالله بهرامی از آخر سلطنت ناصرالدین شاه تا اول کودتا. تهران: علی، بی تا.

- دلریش، بشری. زن در دوره قاجار. تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول 1375.

- رضازاده ملک ، رحیم. هوپ هوپ ( زبان برّای انقلاب). بی جا: انتشارات سحر: چاپ اول 1357.

- زامانوف، عباس. صابر و معاصرین او. ترجمه اسد بهرنگی. تبریز: شمس، چاپ اول، 1358.

- صابر، علی اکبر. هوپ هوپ نامه. ویراستار: رسول اسماعیل زاده. اردبیل: شیخ صفی، چاپ اول 1381.

- صابر ، میرزا علی اکبر. هوپ هوپ نامه. ویراستار: م.ع. فرزانه، تهران : انتشارات فرزانه، چاپ اول ( بی تا ).
 
 - کراچی، روح انگیز. اندیشه نگاران زن در شعر مشروطه.  تهران:  دانشگاه الزهرا: چاپ دوم،  1381.