نشست «بیاضه؛ روستایی کهن بر کنار کویر»، عصر روز دوشنبه 22 اردیبهشت در سرای اصلی اهل قلم برگزار شد. در این نشست که به بررسی کتاب «بیاضه» تالیف و تحقیق منصوره سپهری، منتشر شده توسط موسسه انتشارات امیرکبیر اختصاص داشت، محمدحسن گنجی با اشاره به مشکلات جهان جدید با توجه به ازدیاد جمعیت گفت: در نتیجه این مسائل، تعادل بین انسان و محیط از بین رفته است.
در ابتدای این نشست که با حضور سیدعلی آل داوود، علی بلوکباشی، جواد صفی‌نژاد، محمدحسن گنجی و منصوره سپهری برگزار شد، سیدعلی آل داوود گفت: شناخت روستاها و واحدهای کوچک جغرافیایی در ایران سابقه چندانی ندارد. در دوران معاصر، نخستین بار این رشته با همت استاد غلامحسین صدیقی و با تاسیس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران طرح‌ریزی و پیگیری شد.
وی ادامه داد: افرادی چون آل احمد و غلامحسین ساعدی نیز با توجه به دست‌آوردهای دکتر صدیقی در موسسه مطالعات اجتماعی، به این حوزه علاقه‌مند شدند که از نتایج کار آنها، می‌توان به کتاب «اهل هوا» به قلم غلامحسین ساعدی اشاره کرد.
منصوره سپهری نویسنده کتاب «بیاضه» نیز در توضیحاتی کوتاه یادآور شد: بیاضه یکی از ده‌ها روستای حاشیه کویر مرکزی ایران است که در منطقه «خور و بیابانک» واقع شده است.
وی خاطرنشان کرد: نام اصلی این روستا، چنانچه از سفرنامه ناصرخسرو برمی‌آید، «پیاده» بوده است. ناصرخسرو در سال 444 قمری از این روستا گذشته و یک صفحه از سفرنامه خود را به شرح دیدارش از آن اختصاص داده است.
سپهری بخش‌های مختلف کتاب «بیاضه» را این چنین معرفی کرد: پس از مقدمه استاد محمدحسن گنجی و سپس مقدمه نویسنده، مباحث اصلی چون جغرافیای طبیعی، جغرافیای تاریخی، ویژگی‌های جمعیتی، جغرافیای اقتصادی، کشاورزی، آبیاری، چهره روستا و ویژگی‌های فرهنگی آن و در نهایت، بزرگان و شاعران بیاضه ارایه شده‌اند.
محمدحسن گنجی، چهره ماندگار کشور در حوزه دانش جغرافی نیز که مقدمه‌ای بر این اثر نگاشته است، با بیان نکاتی درباره مشکلات جهان معاصر به لحاظ ازدیاد جمعیت، مهاجرت به شهرها، افزایش مصرف و خالی شدن روستاها از سکنه، اظهار داشت: در گذشته منظور ما از محیط زیست، چیزی بود که طبیعت برای ما فراهم آورده بود.
وی ادامه داد: ولی در تعریف های جدید، گفته می‌شود که محیط زیست مجموع عواملی اند که در ایجاد و رشد موجود زنده اثر می‌گذارند و این، شامل همه محیط اجتماعی، فرهنگی و هویتی بشر می‌شود. ولی متاسفانه در روزگار ما، تعادل بین انسان و محیط از میان رفته است.
گنجی تاکید کرد: 200 سال پیش، جمعیت جهان به زحمت به 1 میلیارد نفر می‌رسید، در حالی که امروز، به 5/6 میلیارد بالغ می‌شود. این بدان معناست که امروز به ازای هر یک نفر، 6 نفر از مواهب طبیعت بهره‌مند می‌شوند. پیشرفت تکنولوژیک هم نتوانسته همپای ازدیاد جمعیت، امکانات محیطی را افزایش دهد.
وی افزود: البته اگر چه این نسبت در کشورهای پیشرفته رو به بهبود است، ولی در دیگر نقاط جهان، چون کشور ما، شرایط وخیم‌تر می‌شود. برای مثال، در همان زمانی که جمعیت انگلستان از 47 میلیون نفر به 40 میلیون کاهش یافته، جمعیت ایران از 16 میلیون به 70 میلیون بالغ شده است.
گنجی در پایان سخنان خود گفت: کتاب :«بیاضه» تالیف خانم سپهری، تفاوت مهمی با دیگر آثاری که در این حوزه منتشر می‌شوند دارد و آن، این است که یک پایان‌نامه دانشگاهی است و پایان‌نامه‌های دانشگاهی معمولا آثاری درخور توجه از کار درمی‌آیند.
در ادامه این نشست، جواد صفی‌نژاد، از برجسته‌ترین استادان حوزه شناخت سیستم‌های زراعی و آبیاری سنتی، به بیان مطالبی درباره منطقه خور و بیابانک و روستای بیاضه پرداخت و یادآور شد: روستاهای این منطقه در قرون تاریخی حیات داشته‌اند. شیوه‌های کهن آبیاری در "جندق و خور"، روش محاسبه شیب زمین برای حفر قنات در روستای "فرخی"، سنجش زمان در آبیاری‌های سنتی پیچیده در "خور" و کنترل فنجان‌های آبیاری توسط "شاه‌تاس داران"، از ویژگی‌های این منطقه اند.
وی با بیان این که روستاییان این منطقه، نصف‌النهار مرکزی روستا را از خود روستا عبور می‌داده‌اند، افزود: این نخستین بار است که اثری مستقل درباره روستاهای این منطقه به شکل مونوگرافی منتشر می‌شود. درباره تقسیم آب، مدار گردش آب در بیاضه 21 شبانه‌روز یک بار است. یعنی در هر 21 شبانه‌روز، یک بار نوبت به هر فرد می‌رسد.

صفی‌نژاد با اشاره به این که گروهی 21 نفره از میرآب‌ها، تقسیم آب را در این منطقه بر عهده دارند، خاطرنشان کرد: این گروه زیر نظر یک میرآب بزرگ، که به کار آنها نظارت دارد، فعالیت می‌کنند. همچنین از نظر گردشگری، جا دارد که مسوولان به جذابیت‌های توریستی "سابات"ها و "پایاب‌"های این منطقه توجه داشته باشند.
علی بلوکباشی، مردم‌شناس، نیز با بیان نکاتی درباره تک‌نگاری یا مونوگرافی گفت: انتشار این تک‌نگاری، مژده‌ای است به مردم بیاضه که سرانجام، تاریخ شفاهی خود را به شکلی مکتوب می‌بینند.
وی ادامه داد: تک‌نگاری یا کوچک است یا بزرگ. ما تا کنون در ایران تک‌نگاری بزرگ نداشته‌ایم؛ ولی آثاری که در موسسه مطالعات علوم اجتماعی منتشر می‌شد، نمونه‌هایی خوب از تک‌نگاری کوچک است.
بلوکباشی با تاکید بر این که فرد "تک‌نگار"، باید نگاهی فراگیر داشته باشد، خاطرنشان کرد: او باید تمام الگوهای رفتاری و ذهنی یک جامعه را در ارتباط با هم ببیند، تحلیل و در نهایت، نتیجه‌گیری کند.
وی در ادامه سخنان خود، با یاد از زحمات زیاد منصوره سپهری در دوران دانشجویی به منظور به پایان رساندن این تحقیق، به بیان انتقاداتی درباره فصل‌بندی این اثر و جابه‌جا شدن مطالب در زیرعنوان‌ها پرداخت و گفت: همچنین اگرچه کتاب «بیاضه» به لحاظ تحقیقات جغرافیایی و تاریخی، اثر مطلوبی به شمار می‌آید، ولی متاسفانه به دلیل کم‌توجهی استاد راهنما به مباحث مردم‌شناختی و جامعه‌شناختی، از این دو نظر دچار کمبود است.

روستایی کهن بر کران کویر

کتاب «بیاضه روستایی کهن بر کران کویر» به قلم منصوره سپهری از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد.

کتاب «بیاضه روستایی کهن بر کران کویر» با استفاده از مطالعات میدانی و بررسی منابع کتابخانه‌ای به تحقیقی درباره ساختار فرهنگی و اجتماعی‌ روستای بیاضه پرداخته‌است.
یکی از اهداف این پژوهش ارزیابی دلایل مهاجرت ساکنان این روستا به شهرها بوده تا از این طریق بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی روستاها تقویت شده و از مهاجرت به شهرها جلوگیری به عمل آید.
در قسمتی از مقدمه دکتر محمدحسن گنجی در ابتدای این اثر آمده‌است: بیاضه روستایی در قلب کویر و در شهرستان خور و بیابانک است که در سال شش ماه تابستان دارد که ممکن است حداکثر[دمای] مطلق آن تا 48 درجه سانتی‌گراد برسد و شش ماه زمستان دارد که ممکن است سرمای تا 10 درجه زیر صفر را تجربه کند.
این اثر در ده فصل با عناوینی چون؛ نکاتی راجع‌ به تحقیق، جغرافیای طبیعی، ویژگی‌های جمعیت، جغرافیای اقتصادی، کشاورزی، آبیاری، چهره روستا و ویژگی‌های فرهنگی، بزرگان و شاعران بیاضه طراحی و تدوین شده‌است.
در بخشی از معرفی این اثر آمده‌است: بیاضه روستایی کهن سال است. قلعه چند طبقه بیاضه به احتمال از بناهای عصر ساسانی است. روستای بیاضه به رقم جمعیت کم، با توجه به وجود قلعه فوق و چند بنای کهن دیگر و نخلستان زیبایش ،شایسته آن است که رونق یابد و با حمایت سازمان میراث فرهنگی و مراکز دولتی دیگر، جایگاه واقعی خود را به ‌دست آورد.
زمین‌شناسی، آب‌های زیرزمینی، بازار و مسجد زرگرها، ابزار کشاورزی، نخستین مرکز آموزشی جدید، تأسیسات اداری و اجتماعی، زبان، لهجه، فرهنگ عامه، مراسم خاک سپاری و عزاداری، گردشگری و جاذبه‌های طبیعی از موضوعات عنوان شده در این کتاب به شمار می‌روند.
کتاب «بیاضه روستایی کهن بر کران کویر» را انتشارات امیرکبیر در شمارگان 1000 نسخه، 194 صفحه و بهای 38000 ریال به بازار کتاب عرضه کرده‌است.