مجله بخارا که تا کنون شب هایی همچون شب بهرام بیضایی ، نصرت کریمی ، دکتر هوشنگ کاووسی و منوچهر طیاب را در بزرگداشت هنرمندان سینمای ایران برگزار کرده ، شصت و چهارمین شب خود را به « فرهاد ورهرام » مستند ساز برجسته ایران اختصاص داد.  این مراسم عصر روز یکشنبه شانزدهم تیرماه با همکاری مرکز هنرپژوهی نقش جهان در محل این مرکز برگزار شد.
در ابتدای این مراسم ، علی دهباشی با موضوع « ورهرام و سینمای مستند » سخن خود را چنین آغاز کرد :  
« فرهاد ورهرام متولد 1327 در بروجرد است. به علت حرفة پدر که از نخستین فارغ‌التحصیلان مدرسة فلاحت دورة «رضاشاه» بود که بعدها به مدرسة کشاورزی تبدیل شد. در نهاوند ساکن شدند. به علت محیط فرهنگی خانوادگی ورهرام نوجوان و بعد جوان، گام‌های اندیشیدن و چون و چرا کردن را سریع طی کرد. علایق اولیة ورهرام به سینما از سینمایی در بروجرد به‌نام «سینما داریوش»آغاز می‌شود. در آن سینما آثار منتخب تاریخ سینما از سینمای ایتالیا گرفته تا سینمای امریکا و آلمان و فرانسه به نمایش گذاشته می‌شود. خلاصه آن‌که فرهاد ورهرام پس از دیپلم به تهران می‌آید و در کنکور مدرسة عالی سینما تلویزیون شرکت می‌کند. اما مسئلة داشتن کارت پایان خدمت او را راهی سربازی می‌کند. در مهر ماه 1347 به عنوان سپاهی ترویج و آبادانی به سنندج می‌رود. در همة این سال‌ها فعالیت‌های فرهنگی زمینه‌ی زندگی ورهرام است. در همین سال‌هاست که با فریدون رهنما آشنا می‌شود و در هیئت یک بازیگر در نقش صنعتگر در فیلم «پسر ایران از مادرش بی‌خبر است» ایفای نقش می‌کند. و بعد در کنکور مدرسة عالی تلویزیون پاسخ مثبت می‌گیرد. و چند سال بعد است که یعنی در سال 1353 آشنایی دکتر افشار نادری اتفاق می‌افتد که زمینه‌ساز یک جریان عمده در کارهای ورهرام تا کنون است. از مسئولیت واحد فیلم و عکس در بخش مردم‌شناسی مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران آغاز می‌شود و در سال‌های بعد مسؤول واحد فیلم و عکس و دستیار تحقیق در مؤسسة پژوهش‌های دهقانی و روستایی ایران. و در سال‌های بعد مسئولیت واحد فیلم و عکس و کارشناس تحقیق در مرکز تحقیقات روستایی و اقتصاد کشاورزی.
بخشی از زندگی ورهرام به تألیف و تحقیق گذشته است که به چند نمونة آن اشاره می‌کنم : 1356 ـ مونوگرافی «انگور دیم در بوشهر» به عنوان دستیار تحقیق، مؤسسة پژوهش‌های دهقانی و روستایی ایران. 1358 ـ 1357 ـ مطالعة «صید سنتی در ساحل دریای عمان»، تحقیق برای فیلم به عنوان محقق، مؤسسة پژوهش‌های دهقانی وروستایی ایران. 1360 ـ مطالعة «صید سنتی درساحل خلیج فارس» به عنوان محقق، مرکز تحقیقات روستایی و اقتصاد کشاورزی. 1362 ـ مونوگرافی «هور دورق» (تالاب شادگان)، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق. 1363 ـ 1362 ـ بررسی «شیوه‌های تولید برنج در استان‌های گیلان و مازندران»، به عنوان محقق، مرکز تحقیقات روستایی و اقتصاد کشاورزی. 1366 ـ 1365 ـ مونوگرافی «کوچ ایل بختیاری »، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق، دفتر مطالعات هامون، سازمان برنامه و بودجه کل کشور. 1369 ـ 1368 ـ مونوگرافی «چگونگی استقرار چادرهای عشایر قشقایی در گرمسیر و سردسیر»، به عنوان محقق، دفتر مطالعات هامون، سازمان برنامه و بودجة کل کشور. 1368 ـ مونوگرافی «برگزاری مراسم شتر کشی در کاشان»، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق. 1373 ـ مونوگرافی «روستای اورامان تخت و برگزاری مراسم پیر شالیار»، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق، دفتر مطالعات هامون، سازمان برنامه و بودجة کل کشور. 1373 ـ گزارشی از «ترکمن‌های ایرانی»، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق. 1374 ـ «مرگ کوچ» گزارشی از ایل بختیاری، تحقیق برای فیلم به عنوان محقق. 1377 ـ «درختان مقدس»، تحقیق برای فیلم، به عنوان محقق. 1378 ـ گزارشی دربارة سفرنامة «آلفونس گابریل» سیاح اتریشی به نام «عبور از صحاری ایران، تحقیق برای فیلم. 1383 ـ 1382 ـ بازنویسی یک سفرنامه، دربارة کویرهای ایران. در زمینه‌ی فیلم کارنامه‌ی ورهرام درخشان است و فهرست بلندی از کارهای او را در دست داریم که به چند نمونه از آثار سینمایی‌اش اشاره می‌کنم : 1355 ـ فیلم «گلاب» مستند به عنوان فیلمبردار، 16 میلیمتری، رنگی، 17 دقیقه، کارگردان نادر افشار نادری، تهیه‌کنندة مؤسسه پژوهش‌های دهقانی و روستایی ایران. موضوع فیلم: تولید گلاب به شیوة سنتی در قمصر کاشان. 1356 ـ فیلم «نخل» مستند، به عنوان فیلمبردار و کارگردان، 16 میلیمتری، 17 دقیقه، تهیه‌کننده: مؤسسة پژوهش‌های دهقانی و روستایی ایران. موضوع فیلم: برگزاری مراسم تاسوعا و عاشورا در روستای تاریخی «ابیانه» در اطراف نطنز. 1358 ـ فیلم «بازار در اردهال» مستند، به عنوان محقق و کارگردان، 16 میلیمتری، رنگی، 30 دقیقه، تهیه‌کننده: شبکة دوم تلویزیون ایران. موضوع فیلم: برگزاری مراسم قالی شویان در مشهد اردهال از توابع کاشان و برپایی بازاری موقت به مدت دو روز در حاشیة مراسم. 1361 ـ فیلم «دانه‌های روغنی» مستند، به عنوان محقق، 16 میلیمتری، رنگی، 45 دقیقه، تهیه‌کننده: شبکة دو تلویزیون ایران. موضوع فیلم: کشت دانه‌های روغنی در استان‌های شمالی ایران. 1364 ـ 1363 ـ فیلم «گاز، آتش، باد» مستند، به عنوان عکاس و دستیار کارگردان، 16 میلیمتری، رنگی، 45 دقیقه، کارگردان کامران شیردل، تهیه‌کننده وزارت نفت. موضوع فیلم: هدر رفتن گازهای حاصل از استخراج نفت و یافتن راه حل برای این معضل. 1365 ـ فیلم « آبگینه» مستند، به عنوان محقق، کارگردان و فیلمبردار، 16 میلیمتری، رنگی، 45 دقیقه، تهیه‌کننده: فرهاد ورهرام. موضوع فیلم: کارگران یک کارگاه شیشه‌گری در جنوب تهران. 1367 ـ 1366 ـ فیلم «تاراز»، مستند، به عنوان محقق و کارگردان، 16 میلیمتری، رنگی، 70 دقیقه، تهیه‌کننده: فرهاد ورهرام. موضوع فیلم: زندگی چند خانوار عشایر بختیاری در گرمسیر، مسیر کوچ و سردسیر. 1370 ـ فیلم «قتل شتر» مستند، به عنوان محقق و کارگردان، 16 میلیمتری، رنگی، 30 دقیقه، تهیه‌کننده: دفتر فیلم رسانه، پویا و فرهاد ورهرام. موضوع فیلم:‌ برگزاری مراسم عید قربان در یکی از محلات قدیمی شهر کاشان 1374 ـ 1373 ـ فیلم «عروسی مقدس» (عروسی پیر شالیار)، مستند، به عنوان محقق و کارگردان، 16 میلیمتری، رنگی، 73 دقیقه، تهیه‌کننده: مرکز تهیة فیلم‌های مستند علمی اتریش با همکاری موزة مردم‌شناسی وین. موضوع فیلم: برگزاری مراسم سالگرد عروسی پیری افسانه‌ای در روستای اورامان تخت در استان کردستان. 1377 ـ باغ‌های زیرزمینی، به عنوان محقق و کارگردان، ویدیو، 15 دقیقه. موضوع فیلم: دربارة درخت‌های انگور که در زیر زمین کشت می‌شوند. 1378 ـ 1377 ـ فیلم «یاد و یادگار» مستند به عنوان محقق و کارگردان همراه با مصطفی رزاق کریمی، 35 میلیمتر، رنگی، 90 دقیقه، تهیه‌کنندة شبکة سحر سیمای جمهوری اسلامی ایران. موضوع فیلم: گذری بر هنر در ایران از دوران غارنشینی تا حال. 1378 ـ فیلم «آسمان» مستند، به عنوان محقق و کارگردان همراه با مصطفی رزاق کریمی، 35 میلیمتر، رنگی، 14 دقیقه، تهیه‌کننده شرکت هواپیمایی آسمان. زمینه‌ی دیگر کارهای ورهرام عکاسی است که خود فصل خاصی است. که به چند نمونه اشاره می‌کنم. این موارد نمونه‌هایی است که به صورت نمایشگاه عکس از آثار فرهاد ورهرام برگزار شده است: 1357 ـ زلزلة طبس، دانشگاه تهران 1366 ـ کوچ ایل بختیاری، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران. 1368 ـ انسان، طبیعت، معماری، وزارت کشاورزی، تهران. 1369 ـ صیادی در ایران، تهران. 1369 ـ عشایر بختیاری، شهرکرد. 1370 ـ مردم ایران ـ رنه انیستیتو، وین. 1370 ـ انسان، طبیعت، معماری، انستیتو آسیایی و آفریقایی، گراتس، اتریش. 1371 ـ طبیعت ایران، انستیتو آسیایی و آفریقایی، گراتس، اتریش. 1372 ـ کردستان ــ پولی کالج، وین. 1372 ـ ایل راه، کوچ ایل بختیاری، قصر کورنبرگ، گراتس، اتریش. 1373 ـ عشایر بختیاری، پاله پالفی، وین. 1373 ـ ایل راه، موزة مردم‌شناسی وین. 1376 ـ کویر، گالری هفت ثمر، تهران. 1377 ـ عشایر بختیاری، ام ـ کا ـ دو، پاریس. 1381 ـ دست‌بافته‌های عشایر، پاله پالفی، وین. 1382 ـ دریای گمشده (کویرهای ایران)، گالری اینترکپی، وین. 1382 ـ احساسات ایرانی، موزة کوارتیه، وین. 1382 ـ نمایشگاه عکس، انستیتو آسیایی آفریقایی، گراتس، اتریش. همچنین باید در این‌جا اشاره کنم که آثار سینمایی فرهاد ورهرام در موزة مردم‌شناسی پاریس، موزة مردم‌شناسی وین، فستیوال مردم‌شناسی جهان سوم در فرایبورگ، فستیوال مردم‌شناسی در هلسینکی، خانة سینمای تهران، انجمن فرهنگی ایران و فرانسه، و بیست و دو مرکز فرهنگی داخلی و خارجی به نمایش درآمده است. آن‌چه که عرضه شد نگاهی گذرا به کارنامه‌ی هنری فرهاد ورهرام بود. و بیشتر به قصد یادآوری یک زندگی پر از کوشش و تلاش مردی که به تاریخ، فرهنگ و جغرافیای سرزمینش عشق می‌ورزد. بدون شک سینمای مردم‌شناسی ایران وامدار فرهاد ورهرام است. شاید چندین جلسه این گونه بتواند اهمیت آثار ورهرام را در حوزة سینمای مردم‌شناسی نشان دهد».
پس از سخنان علی دهباشی ، مستند «عروسی مقدس» (عروسی پیر شالیار)، از مجموعه مستندهای تحقیقی ورهرام به نمایش درآمد که پس از آن دکتر کتایون مزداپور به بررسی « سینمای مردم شناس ورهرام » پرداخت.

« آثار آقای ورهرام در آنِ واحد، دارای دو بُعد هنری و علمی است. ارزش هنری آن موجب می‌شود که تَرازِ پژوهندگی و دانشیِ آن بهتر نمایان شود و تحقیقی دلنشین و زیبا حاصل آید. بر اثر دقتی که در این دستاوردهای بزرگ هست، سرزمین ایران را می‌توانیم بهتر بشناسیم. از این‌جا است که شناخت ایشان از گوشه و کنار این خطّه‌ی وسیع، با تنوع جغرافیایی و اقوام و مردمی گوناگون، ما را به شناخت بهتر فرهنگ ایرانی راهبر می‌شود. آداب و رسوم و فولکلور ضمن دگرگونی دائمی، در مواردی بسیار، در طی تاریخ ثابت می‌ماند. آثار ورهرام از این جهت، تاریخ را به زمان حال و به جغرافیای ایران پیوند می‌زند. از روی آثاری که او در توصیف عروسی مقدس پیر شالیار و قربانی شتر در کاشان و مراسم قالیشویان مشهد اردهال ساخته است، نکته‌هایی از تاریخ ایران روشن می‌شود. به نظر بنده در این هر سه آیین، که امروزه مقدس است و مظاهر دینی و فرهنگی اسلامی در آن پدیدار است، نشانه‌هایی از قدمتی چند هزار ساله دیده می‌شود؛ چون قبلا مقدس بوده است، باز مبنایی برای پیدایش و تداوم آیین‌های مقدس شده است. این مجموعه فرضیه‌ای خاص را پدید می‌آورد. در این فرضیه، جشن‌های زمستانی ایران و آداب خاص آن توجیه می‌شود و ارتباط آن با مردمی که در این نواحی گوناگون در ارتباط با یکدیگر و در عین حال با فاصله‌ی جغرافیایی و دور از یکدیگر می‌زیسته‌اند، نمایان می‌گردد. جشن سده در زمان عروسی مقدس پیر شالیار، و مهرگان مصادف است با آداب قالیشویان در مشهد اردهال. با توجه به این‌که نوروز در تخت جمشید برگزار می‌شده است، سه جشن دیرینه سال نوروز و سده و مهرگان را در این سه می‌توان بازیافت. این هر سه جشن مقدم بر ورود اقوام آریایی، در آغاز هزاره‌ی یکم پیش از میلاد مسیـح به این سرزمین است. برگـزارکنندگان این جشن‌ها در جـوامعی می‌زیستند که نواحی مختلف آن با یکدیگر ارتباطی پیکرمانی (Organic) داشته‌اند و در نتیجه، بین آن‌ها در عین کثرت و پراکندگی، وحدتی در عمل وجود داشت که حیات اجتماعی و جمعی کشوری را اداره می‌کرد با نوعی تمرکز و وحدت مرکزی. هخامنشیان برمبنای این ساختار اجتماعی قدیمی و بومی، شاهنشاهی بزرگ خود را تشکیل دادند. اندیشه‌ی طوایفی متعدد که همه آریایی خوانده می‌شدند و متعلق به هخامنشیان بود، با این زمینه‌ی اجتماعی ترکیب شد و حکومت متمرکزی را پدید آورد که در آن، اقوامی پراکنده و از نژادهای مختلفی در کنار یکدیگر می‌زیستند. هخامنشیان جهان بینی جدیدِ اخلاقی، به آن شکلی که در آموزه‌های زرتشت پیامبر هنوز برجای است، و نیز تدابیر هوشمندانه‌ی کشورداری را بر این مجموعه‌های التقاطی افزوده‌اند. تدبیر مهمی که آنان اتخاذ کردند و به عمل در آوردند، تجدید نظرهای دائمی و تازه گردانیدن باورها و عقاید آداب و رسوم در گذر زمان است. این شیوه‌ای است که در پرتو آن بسیاری از سنت‌های دیرینه هنوز تازه و زنده و امروزی به نظر می‌رسد. به همین جهت است که دستاوردهای هنری / علمی آقای ورهرام را، در گردآوری دقیق و زیبای فرهنگ مردم، هم بسیار تازه می‌یابیم و هم بازگوینده‌ی تاریخی دیرینه و پر تفصیل».
سخنران بعدی این مراسم محمد تهامی نژاد بود با اشاره به کاربردهای زبان سینما در فیلم مردم نگاری ، آثار این مستند ساز را مورد بررسی قرار داد و در بخشی از سخنان خود گفت « ورهرام یکی از پیگیرترین سازندگان فیلم های مردم نگاری در ایران است . او در نوشته ها و سخنرانی هایش همواره از دکتر نادر افشار نادری به عنوان استاد « پیشکسوت » نام می برد . بلوط ساخته مرحوم افشار نادری پژوهشی است در توصیف زندگی ایلی با تأکید بر یک ماده حیاتی یعنی بلوط ـ و بیانگر تقسیم کار بین مردان و زنان و کوچ از پاییز تا بهار ». تهامی نژاد در بخشی دیگر از سخنان خود چنین ادامه داد « صامت بودن در فیلم های مردم نگاری و در عصر سینمای ناطق پدیده عجیبی نیست و ارتباطی به شأن و جایگاهشان ندارد. الأن هم چنین فیلم هایی به فراوانی ساخته می شود . » سپس این منتقد و تحلیل گر سینمایی به وجوه اختلاف بین فیلم های داستانی و مستند صامت اشاره نمود و افزود « ..در هر فیلم یکی از مهم ترین وجوه تحلیل شناخت شیوه ای است که فیلمساز فیلمش را سامان می بخشد . یعنی فیلم از نظر زیبایی شناختی چگونه پیش می رود و با مواد خام خود یعنی با فرهنگ به عنوان ماده خام تصویر ، چه کرده است ؟ حالا ببینیم این وجه در کارهای ورهرام چگونه رخ می نماید .
در برخی فیلم های جدید تر ورهرام ـ با نوعی تعامل انسانی رو به دوربین روبروییم . در پیر شالیار ، فیلم با تصویر مردی که در یک فاصله نمایشی رو به دوربین صحبت می کند آغاز می شود . این حادثه تازه ای است که در فیلم های مستند مردم نگاری رخ داده».
تهامی نژاد با توصیف ورهرام به عنوان مستندسازی مردم نگار افزود « ورهرام غالباٌ از طریق مردم شناسان ، عکاسان و آشنایان محلی به موضوع دسترسی می یابد و تا کاملاٌ به کار مسلط نشود به فیلمبردای نمی پردازد. البته او درباره محیط زیست هم فیلم ساخته که آن فیلم ها نیز یک تمرکز توضیحی بر شهر یا جنگل ، فرهنگ شهرنشینی یا جنگل نشینی است .
در پایان باید اذعان کنم که درک آثار ورهرام و کاربرد زبان سینمایی آنها یک پروژه پژوهشی است. کاری که پژوهشگرانی با قابلیت های نظری در دو عرصه سینمایی و مردم نگاری می طلبد ، کاری که به تنهایی نه از عهده مردم نگارها برمی آید و نه از عهده منتقدان». در انتها ، ورهرام با تشکر از حاضرین در مراسم به پرسش های مطرح شده در ارتباط با فیلم « عروسی مقدس» پاسخ گفت .


این مطلب به نقل از سایت تادانه آمده است

برای ورود به صفحه مربوطه در سایت تادانه در اینجا کلیک کنید.