روایت اسطوره ای برج بابل در انجیل گویای آن است که خشم خداوند  بر انسان هایی که تمایل داشتند با ساختن  برج بلندی به مقام وی برسند،  نازل شد و آنها را که تا آن زمان به زبان واحدی سخن می گفتند  به تلکم به زبان های بی شماری واداشت و از آن پس میان انسان ها  نفاق و اختلاف و جنگ هایی پیش آمد که حاصل عدم درک یکدیگر در آنها بود، و این مجازاتی که خداوند برای این غرور بی جا،  بر آنها نازل کرد و تا ابد ادامه می یافت .
داده های انسان شناسی در طول دویست سال گذشته نشان می دهند که شمار زبان های انسانی از بیش از ده هزار زبان به سرعت در حال کاهش است و امروز به زیر 6 هزار زبان رسیده است و در صد سال آینده به زیر صد زبان خواهد رسید. پرسش اکنون آن است که آیا پایانی برای بابل متصور است؟ آیا می توان انتظار داشت که  انسان ها در آینده ای دور یا نزدیک به یک زبان سخن گویند و بار دیگر همگی زبان یکدیگر را درک کنند، بگذریم که از این امر ا چه حد می توان به این نتیجه رسید که حاصل این فرایند مفروض سلح و آشتی و درک بهتر میان آنها باشد. زبان شناسان در این مورد بسیار بد بین هستند: در واقع کاهش شمار زبان ها به طور مطلق ظاهری بر فرایند دیگری است که بسیار آرام ولی با اطمینان و استحکام زیادی در جریان است:  تعدد نمونه های جدید از یک زبان پیشتر واحد و  تبدیل تدریجی این  نمونه ها به زبان های جدید. زبان شناسان بسیار پر اعتباری همچون کلود هاژس از کلژ دو فرانس معتقدند که حتی این فرایند را نباید امری جدید به شمار آورد بلکه آن را باید  نمونه ای تازه از همان اتفاقی دانست که  در قرون وسطا بر سر زبان لاتین آمد و پیش از آن نیز زبان های دیگری  همچون عربی  دچارش شده بودند. توهم زبان واحد و جهانشمول که امروز  خود را در قالب زبان انگلیسی نشان می دهد، در واقع گویای عدم توجه به قدرت عمیقی است که در زبان نهفته است.
انسان شناسان زبان شاخت از این نیز پیشتر می روند. در حقیقت اگر اصل را بر آن بگیریم که زبان ظرف اندیشه و سازوکار اصلی  انباشت ذهنی و حافظه و بازنمایی های نمادینی است که انسان از طریق دستگاه حسی پنجگانه خود آنها را می سازد. بسیار سطحی خواهد بود که بپنداریم از میان رفتن یک زبان در معنای  محدود کلمه یعنی مجموعه ای از واژگان که اغلب در زبان متعارف در حد 2 تا 3 هزار واژه است و مجموعه ای از قواعد دستور زبانی، به معنی از میان رفتن یک فرهنگ باشد( بدون آنکه به هیچ عنوان شک کنیم که این امر ضربات سخت و گاه چبران ناپذیری به آن فرهنگ می زند و البته می تواند آن را در شرایطی نابود هم بکند).  دقت بیشتر بر حوزه اندیشه و فرهنگ ما را در عرصه زبان به آنجا می رساند که  ولو یک زبان جایگزین زبان دیگری بشود،  امکان زیادی وجود دارد که مجموعه ای از  مفاهیم و نشانه ها و معنای پیشین آن فرهنگ در قالب هایی که زبانی  یا غیر زبانی بوده اند (ولی به هر حال شناختی بوده اند) به زبان جدید منتقل شند و شروع به دگریسی این زبان بکنند.  بدین ترتیب پدیده ای به وجود می آید که زبان شناسان گاه به آن نام «پیدجین» داده اند و معادل آن را انسان شناسان «کرئولی شدن» گفته اند. اما قصد ما آن است که از هر دو این مفاهیم پیشتر برویم  و موضوع را ازدیدگاهی استروسی یعنی از دیدگاه یک انسان شناسی ساختاری مورد توجه قرار دهیم: در واقع مجموعه ای از ساختارها که زندگی انسان را در هر فرهنگی می سازند و در زمینه هایی بسیار متفاوت از  مناسک و حوزه دینی  و باورها گرفته، تا خویشاوندی و اقتصاد و  پهنه های قدرت و غیره،  پایه های استواری هستند که زبان  شناخت بر آنها استوارند و آنها هستند که  قالب های زبان شناختی را شکل می دهند. در این حالت ورود زبان جدید،  در دو فرایند  متقابل و گاه شاید حتی بتوان گفت متضاد عمل می کند: از یک سو یک فرایند یکسان سازنده و  نخرب که در آن زبان جدید تلاش می کند نه فقط واژگان جدید را جایگزین واژگان پیشین کند، بلکه مفاهیم عمیق  درون این واژگان را نیز به جای مفاهیم پیشین  بنشاند و گاه نیز در این امر موفق است ( برای مثال نگاه کنید به  تغییری که زبان های اروپایی در  رابطه میان انسان و اشیاء از خلال رابطه زبانی  در تحول مفاهیم مربوط به مالکیت به وجود آوردند) . اما فرایند معکوسی نیز در اینجا وجود دارد و آن «مقاومت» است که فرهنگ زیر یورش از خود نشان می دهد تا ولو آنکه واژگان جدید را می پذیرد آنها را از لحاظ مفهومی دچار دگردیسی کرده و مفاهیم جدیدی را در جای مفاهیم پیشین بنشاند بدین ترتیب، ما شاهد شکل گرفتن نمونه ای جیدید از یک زبان واحد پیشین می شویم که این فرایند می تواند تا شکل گرفنتن یک زبان جدید پیش برود.
چهانی شدن سبب آن شده است که این دو فرایند  در کنار هم به پیش رفته و در روابطی شدیدا پیچیده با یکدیگر قرار بگیرند که به سختی می توان آنها را تحلیل کرد.  به ویژه آنکه جنگ زبان ها در اینجا،  جنگ های دیگری را نیز بهمراه دارد از جمله جنگ نشانه ها، جنگ مهانی ، جنگ شناخت ها، جنگ روش های شناخت و  حتی جنگ  دستگاه های حسی و رابطه آنها با جهان بیرونی . در نتیجه می توان اینگونه پنداشت که برغم آنچه ممکن است به نظر بیاید ما هنوز فاصله بسیار زیادی با پایان بابل داریم، فاصله ای که می تواند  تا ابدیت تداوم داشته باشد و شرط انسان بودن و انسانیت را در خود نهفته داشته باشد. شاید تفاوتی که میان زبان های کهن و جان سختی چون فارسی و زبان های جدید و کوچک وحود دارد را بتوان تا اندازه ای از این زاویه دید و همین باید دلیلی کافی برای ما باشد که هر چه بیشتر بر  تقویت این زبان که روح جمعی ما ست تاکید داشته باشیم و تلاش کنیم با ساختن هر چه بیشتر از خلال آن، خود را بسازیم و بداینم که البته این امر هیچ منافاتی نه با حضور و استفاده از زبان های بین المللی و  نه ساختن هویت ها و اندیشه های دیگر در سطح فرهنگ های محلی ندارد.



این یادداشت نخستین بار در روزنامه کارگزاران روز سه شنبه 29 مرداد  1387 منتشر شده است.