فهرست
در هزارتوهای نظم جهانی
کتابحاضر مجموعهایاز مباحثانتقادیدربارةپدیدةجهانیشدنرا دربرمیگیرد کهبا رویکردیواقعگرایانهاینپدیدهرا با تأکید بر یکیاز مهمترینجنبههایآنیعنیمحور توسعهمورد بررسیقرار میدهد. فرایند جهانیشدنبیشو پیشاز هر چیز فرایندیاقتصادـمحور بودهاستو هماز اینرو پیچیدگیآنرا شاید تنها بتواناز خلالسازوکارهایاقتصادیاش(کهالبتهپیآمدهایگستردةفرهنگی، اجتماعیو سیاسینیز داشته) درککرد. اینامر از آنرو شکلحادتر بهخود میگیرد کهدر سهدهةاخیر گفتماننولیبرالیدر کشورهایتوسعهیافتهبدلبهگفتمانغالبشدهو از اینکشورها بهکلجهانتعمیمیافتهاست. اینگفتمانامروز بهبهانةبهبنبسترسیدنتمامیآرمانشهرگراییهایمعاصر، اقتصاد و فناوریرا بهمثابةتنها زبانهایمعتبر معرفیمیکند. درحالیکهحتیدر همینجنبهها نیز میتوانبا دقتو موشکافیبزرگترینتناقضها را یافت. بههمیندلیلدر کتابحاضر تلاششدهاستاز دیدگاهیکفرهنگشناساما با بهکارگرفتنهمانزبانو همانمفاهیمتخصصیو کارشناسانةاقتصاددانان، پروندههاییمشخصدر زمینههاییچونبحرانهایمالی، فقر و محرومیت، تروریسمبینالمللی، مسکنو بازنشستگی... گشودهو با ارائهو تکیهزدنبر تعداد بسیار زیادیاز دادهها و جدولهایبرگرفتهاز گزارشتوسعهانسانیسازمانمللمتحد، بر شکنندگیو خطراتنهفتهدر نظامکنونیجهانو لزومایجاد دگرگونیدر آنها تأکید شود.
پیشگفتار نظمنوینجهانییا جهانیشدن دربارةجهانیشدنهموارهدو پرسشاساسیپیشرویما بودهاست: نخستآنکه، آیا جهانیشدنفرایندییکپارچهو منسجماستکهبتوانآنرا در یکیاز ابعادش، یا بیشتر در یکیاز آنها، براینمونهبُعد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسیخلاصهکرد و یا باید آنرا فرایندیچندجانبه، چندلایهو داراینوعیپویاییدرونیدرحد گریز آناز هر نوعیکپارچگیو انسجامو درنهایتاز هر نوعدرکپذیریو چارچوبگذاریذهنیدانست؟ و دیگر آنکه، آیا جهانیشدنفرایندیمدرنبهحسابمیآید و یا حرکتیاستکهمیتوانآنرا بسیار در دورانپیشمدرنبهعقبراند و درنهایتبهنوعیتمایلدرونیانسانها بهمبادلهبا یکدیگر تأویلکرد کهذاتهر نوعرابطةاجتماعیو نهادهایحاصلاز آنرا میسازد؟
پاسخبهایندو پرسشنیاز بهتحلیلیکامل، درازمدتو گستردهاز فرایند یا فرایندهایموسومبهجهانیشدن، نهفقطاز دیدگاهعلوماجتماعی، بلکههمچنیناز دیدگاههایاقتصادیو فلسفیدارد و اینپروژهایچنانفراگیر استکهبهزحمتمیتوانآنرا نهدر یککتابو نهحتیدر یکعمرِ پژوهشیجایداد. ازاینرو نباید انتظار داشتکهدر اینجا با پاسخیمستقیمو کاملبهاینپرسشها روبهرو شویم. اما، دیدگاهخاصیکهبر کتابحاضر حاکماستو خوانندهمیتواند آنرا در مجموعةنوشتههاینگارندهو بهویژهدر یکیاز کتابهایپیشیناو با عنواناز فرهنگتا توسعهبازیابد، دیدگاهیعملگرا بهموضوعجهانیشدنبا تأکید بر یکیاز جنبههایآنیعنیمحور توسعهبودهاست. منظور از عملگراییدر اینجا آناستکهواقعیتهایجهانبیرونی، کمابیشخود را بهما تحمیلمیکنند و هرچند ما نیز در مقابلاینتحمیللزوماً بیعملنمیایستیمو مقاومتهاییگوناگونرا سازمانمیدهیم، اما آنواقعیتها و اینمقاومتها از یکجنسنیستند و بهندرتنیز میتوانادعا کرد کهمیانآندو، نوعیهمسنگیوجود داشتهباشد. بسیاریاز مقالاتِ اینمجموعه، کهدر فاصلةسالهای1378 تا 1382 در قالبنوشتههایعلمییا مقالاتتخصصی(و در دو مورد گفتوگو) منتشر شدهاند زبانکارشناسیو اقتصادیدارند و خوانندهمیتواند اینپرسشمشروعرا داشتهباشد کهتا چهحد کاربرد چنینزبانیاز جانبیکانسانشناس(بنابراین، یکفرهنگشناس) ولو یکانسانشناسِ توسعه، قابلتوجیهاست؟ آیا کاربرد چنینزبانیما را بهشریکفرایندیجهانیکهخود آنرا بهنقد میکشیم، بدلنخواهد ساخت؟ بهعبارتدیگر چرا باید در دنیایامروز و در اینجا و اینزمانِ اقتصادیسخنگفت؟ پاسخما ایناست: هیچضرورتیفیذاتهبهانجامچنینکاریوجود ندارد! در دنیایامروز نیز میتوانهمچونجهانپیشمدرنو دنیایباستان، زبانهاییفلسفی، اسطورهای، ادبی، داستانی، فرهنگیو... داشت، اما اگر خواستهباشیموارد منطقعملگرایدنیاییکهجهانیشدنبرایما (خواستهیا ناخواسته) بهبار آوردهو همچناندر حالتثبیتآناست، بشویم، ولو آنکهاینورود برایبهانتقاد کشیدنسرسختانهو روشنکردنهزارتوهایپیچاپیچاینفرایند باشد، چارهایجز بهکارگیریاینزبانو تبعاً شناختنمنطق، ساختارها، واژگان، مفاهیمو استدلالهایآننیست.
فرایند جهانیشدنبهرغمو متأسفانهبرایما متخصصانفرهنگ(و تبعاً خوشبختانهبرایگروهیا گروههاییدیگر) بیشو پیشاز هر چیز فرایندیاقتصادـمحور است. هرچند کهایناقتصاد محورینیاز بهتعریفو تدقیقدارد و نباید آنرا لزوماً بهمعنیتکبُعدیبودنفرایند جهانیشدنگرفت. پروژةجهانیشدندر شکلکنونیِ آندرواقعنوعیپروژةساخت«انساناقتصادی» است. انسانیکهدر اندیشهها، رفتارها، نگاهشبهگذشته، درکاو از حالو چشماندازشبهآینده، «اقتصاد» یا رابطةسودـزیانرا بهرابطهایاساسیبدلکردهاستو همهچیز را از دریچةاینرابطهمیبیند و میفهمد. آیا میتوانمدرنبودنرا با اینپروژهیکیگرفت؟ بهعبارتدیگر آیا میتوانپروژةروشنگریو انسانگراییکانتیرا درنهایتمتهمبهخلاصهشدندر یکپروژةاقتصادی(لیبرالی) دانست؟ پاسخبهاینپرسشبهباور ما نمیتواند بهصورتیقطعییا شاید بتوانگفتجزمگرایانهدادهشود. بیشکمتهمکردنایدئولوژیهای قرنهجدهمو نوزدهمیبهفجایعیکهدو قرنبعد اتفاقافتادند، منطقینیست. باوجوداین، نمیتواناز فراافکنیو پیامدهایکمابیشناگزیر ایدئولوژیها در عرصةعملچشمپوشید: انسانگراییِ روشنگرانهو لیبرالی«فیلسوفان» بیشکهماناندازهشریکجرم«فقر جهان» استکهتاریخگراییماتریالیستیو کمونیستی«انقلابیون»، شریکجرمفجایعکمونیستیقرنبیستم. اما آیا اصولاً یافتنشریکانجرمو «منشأ»ها ارزشیجز ارزشروشنفکرانهو تمرینفکریدر مباحثاتنظریدر بر دارد؟ اینجاستکهاستدلالما بهسمتنوعیگفتمانعملگرا معطوفمیشود، اما نوعیعملگراییکهبهشدتبا روششناسیپوزیتیویستیقرنهاینوزدهمو بیستمو حتیبا درکمتعارفاز اینواژه، متفاوتاست. شاید بهتر بود بهجایگفتمانعملگرا از نوعیگفتمانپراکسیسسخنمیگفتیم، اما گمانما ایناستکهاینکار موضوعرا بیجهتبهسمتنوعیتحلیلفلسفیـاجتماعیاز واقعیتها پیشمیبُرد کهدر اینجا مورد نظر نبود.
در سهدهةاخیر، شاهد آنبودهایمکهنوعیگفتماننولیبرالیدر کشورهایتوسعهیافتهو سپسبهتَبَعآنها در کشورهایدرحالتوسعهظاهر شدهاست؛ گفتمانیکهبهبهانةشکستایدئولوژیهایتغییر انقلابیجهانیا ایدئولوژیهایسوسیالیستی، کمونیستیو مارکسیستیدر بهتحققرساندنشعارهایخود کهبهفجایعیواقعیهمچوناردوگاههایمرگاستالینی، نظامهایتوتالیتر شرقی، نسلکشیهاییبر الگویخمرهایسرخو شکستعامبرنامهریزیهایِ اقتصادیِ متمرکز و پیوندخوردهبا ساختار سیاسیدولت، انجامیدهاست، هرگونهگفتمانتغییر اجتماعیو نقد نظمجهانیرا نوعی«سادهپنداری» خطرناکو مذموممیشمارند و پراگماتیسماجتماعیـاقتصادیرا البتهبا محور نولیبرالی، تنها راهحلمشکلاتجهاناعلاممیکنند. در برابر اینگفتمانمیتواندو رویکرد را پیشگرفت: نخسترویکردیکهبهشکلیواکنشی، نوعیرومانتیسمانقلابیگرا و یا نوعیبنیانگراییمناسکیرا پیشمیکشد. هرچند ایندو بهظاهر با یکدیگر «همزبان» بهنظر نمیرسند، اما درواقعشباهتیذاتیبا همدارند. هر دویآنها به«گذشتهایرؤیایی» و «از دسترفته» استناد میکنند، بهفاصلهایکهمیان«آرمانهایحقیقی» و «واقعیتهایتحریفشده» از آنها وجود دارد و بر این«اعتقاد» کهبا نوعی«راستکیشی» (ارتدوکسی) هموارهمیتواناینفاصلهرا در آرمانشهرهایآتیاز میانبرداشتو بهآرمانهایحقیقی، کالبدهایواقعیبخشید.
کمونیسمها و بنیانگراییهایجهانسومیکهمثالهاییمتعدد از آنها را میتوانامروز در سراسر جهانمشاهدهکرد، نمونههاییاز اینرویکرد نخستینهستند کهنباید خطر آنرا بهدلیلوجود تجربههایپیشین، کمتر از خطر آرمانشهرگراییهایارادهگرایانةقرنبیستمیدانست. هر نوعسخنگفتناز «بازگشت» فرایند جهانیشدنبه«نقطةصفرِ» اینفرایند، بهجهانی«جزیرهای» و به«گذشتههایشیرین» و «بهشتهایگمشده»، خبر از رومانتیسمیمیدهد کهگویایدو بُعد اساسیاینرویکرد استو البتهمیتوانانتظار داشتکهابعاد دیگرینیز در اینرویکرد در آیندهظاهر شوند.
اما رویکرد دومیکهمیتواننسبتبهفرایند کنونیِ جهانیشدنداشت، رویکردیعمومیاستکهامروز میتواندر اغلبجنبشهایمعروفبه«ضدجهانیشدن» یا دگرجهانیشدنمشاهدهکرد. اینجنبشها بیشاز آنکهصرفاً از افرادیبا«ایدئولوژیچپ» یا منسوببهآندر گذشته، تشکیلشدهباشد، مرکباز مردانو زنانیهستند کهبرخورداریاز آیندهایقابلزیستنبرایخود و فرزندانشانرا چهدر کشورهایتوسعهیافتهو چهدر کشورهایدرحالتوسعهدر گرو چرخشیاساسیدر فرایند کنونیجهانیشدنو ایجاد اصلاحاتیعمیقدر آنمیدانند. هر چند نمیتوانانکار کرد کهاینحرکتیا دقیقتر بگوییماینحرکات، درمجموعدر مقابلِ محافظهکاریِ راستو نولیبرالقرار میگیرند، اما ناهماهنگیایدئولوژیکبسیار زیادیرا نیز کهدر آنها وجود دارد نباید از یاد ببریم.
در اینرویکرد دوم، مقابلهبا جهانیشدندر شکلکنونیآن، بیشاز هر چیز وابستهبهدرکدقیقشرایطو موقعیتهاییاستکهاینجهانیشدنبهوجود آوردهاست. بحثدرحقیقت، آناستکهتصویریروشناز روابطو سازوکارهایجهانیشدنبرایخود ترسیمکنیم. اینسازوکارها نیز چهبخواهیمو چهنه، بیشو پیشاز هر چیز سازوکارهاییاقتصادیهستند. اینتصویر روشنو پیبردنبهآنسازوکارها میتواند بهترینکمکبرایدرکخطراتیباشد کهجهانیشدنبرایجمعیتکنونیانسانیدربردارد. در رویکرد اخیر لازماستکهما نیز از زبانیکاملاً شبیهبهنولیبرالها استفادهکنیم: از زباناعداد و ارقامو واقعیاتیکهدرکو پذیرشآنها هیچارتباطیبهرویکردهایایدئولوژیکندارد. در اینکتابچنینزبانیبهکار گرفتهشدهاستو تعمداً از اشارهو تأکید بر ایدئولوژیها و نظریهها برایدامنزدنبهبحثهایصرفاً آکادمیکو نظریاجتنابشدهاست. بههمیندلیلموضوعهایمورد بررسیکاملاً کاربردیهستند و از بحرانهایمالیگرفتهتا صندوقهایبازنشستگی، از رسانهها گرفتهتا مصرفانرژیو از صندوقبینالمللیپولگرفتهتا جنگو تروریسمرا شاملمیشوند. در هر مورد با تأکید بر معتبرترینمنابعتلاششدهاستکهواقعیتوضعموجود و پیشینةآنمطرحشود و مهمترینمحورهایمورد بحثروشنشوند. افزونبراین، در کتابحاضر همچوندر از فرهنگتا توسعه، نویسندهکوشیدهاستکههیچگاهمثبتبودنرویکرد خود را تغییر ندهد و در هر مورد، امکاناصلاحرا اصلیکلیدیتلقیو پیشنهادهاییمشخصرا عرضهکند. اینپیشنهادها نیز عمدتاً حاصلمباحثیهستند کهدرحالحاضر در هر عرصهدر جهان، مطرحاند.
از آنجا کهگفتارهایکتاببهصورتمستقلنوشتهشدهاند، خوانندگاننیز میتوانند مستقلاً بههر گفتار مراجعهو آنرا مطالعهکنند. ایننکتهرا نیز ناگفتهنگذاریمکهورود نویسندهبهمباحثمربوطبهایرانشکلکاملاً جزئیو فرعیداشتهاست. دلیلآناستکهاینکتابدر پیتحلیلهایکلانجهانیشدنبودهو کمتر تمایلبدانوجود داشتهاستکهاینتحلیلها را با بحثهایموردیِ بسیار طولانی، از مسیر اصلیشانمنحرفکنیم. با وجود این، همانگونهکهدر طولمقالاتدر بسیاریموارد از مثالهایملیاستفادهشدهاست، بخشهاییاز کتابنیز بهمورد خاصایراناشارهدارند. درنهایتبهایننکتهنیز اشارهکنیمکهشکلکتاببرخیتداخلها و تکرارها را اجتنابناپذیر کردهکهنویسندهکوشیدهاستآنها را بهحداقلممکنبرساند. باوجوداین، شکینیستکههموارهنقاطضعفیباقیخواهند ماند، که امیدوارمدوستاناندیشمند از گوشزد کردنآنها دریغنداشتهباشند.
در تدارکاینکتاب، از کمکهایهمکارم، سرکار خانمفرشتةانصاری، کهفهرستیاز منابعفارسیدر زمینةتوسعهو جهانیشدنرا تهیهکردند، برخوردار بودم؛ همچنیناز همفکریو تشویقدوستقدیمیام، آقایپرویز صداقت، کههموارهو بهویژهدر کار اینکتاب، مرا مدیونمحبتهایشکردهاستو در اینجا باید از ایشانصمیمانهسپاسگزاریکنم.
در پایانلازممیدانم، از روشنبینیجنابآقایهمایی، مدیر محترمنشر نی، کهامکانانتشار اینکتابرا فراهمکردند و از زحماتاندیشمندانهو پیوستةسرکار خانمروش، کهبا دقتهمیشگیخود کارِ آمادهسازیآنرا برعهدهداشتند و همچنیناز نکتهسنجیها و تلاشهای سایر همکاراننشرنیبرایویرایشو حروفچینیاینکتابتشکر و قدردانیکنم.
فهرستمطالب پیشگفتار 15
نظمنوینجهانییا جهانیشدن 15
فصلاول. محرومیت، تمرکز و جهانیشدن 1. محرومیتبر بستر توسعه 23
1. تعاریفمحرومیت 24
2. اشکالمحرومیت 26
3. روند شکلگیریمحرومیت 32
4. شاخصهایمحرومیت 37
5. توزیعمحرومیت(تحلیلوضعموجود) 45
6. استراتژیها و راهکارهایممکن 57
2. توسعه، تمرکز و تمرکززدایی 64
تعاریفو اشکال 69
3. جهانیشدنو بازارهایسرمایه 122
تعریف 122
پیشینةتاریخی 124
اشکالجهانیشدن 129
وضعیتکنونیجهان 131
بازیگراننظامجهانی 131
فقر و نابرابری 135
عدمتوازندر نظاممبادلاتمالی 136
پیشنهادها 138
افزایشاختیاراتدولتی 139
سیاستهایکنترلسرمایه 139
اصلاحریشهاینهادهایبینالمللیمالی 142
چشمانداز بازارهایمالیدر کشورهایدرحالتوسعه 145
نتیجهگیری 145
منابعو مآخذ فصلاول 147
فصلدوم. فساد، بحرانها و موانعمالیو اقتصادیتوسعه 1. بحرانهایمالیبینالمللیو پیامدهایآنها بر کشورهایدرحالتوسعه 155
طرحمسئله 156
پیشینةبحرانها 157
بحراناستقراضی 160
بحراننیمة1990 161
نقطهنظر صندوقبینالمللیپول 163
چشماندازهایخروجاز بحران 165
2. بهشتهایمالیاتیو هزارتوهاینظاماقتصاد جهانی 167
ریشههایتاریخی 168
گریزهایمالیاتی 170
فساد 171
شبکههایمافیایی 173
فرایند شستوشو 175
3. اقتصاد غیررسمی: بیماریتوسعهیا درمانتوسعهنیافتگی 177
تعریف 179
ابعاد یکپدیدةنوظهور 180
دیدگاههاییمتناقضدربارةاقتصاد غیررسمی 183
مطالعاتموردی 188
ایالاتمتحد 188
روسیه 189
مکزیک 190
پرو، برزیل، آنگولا 191
نتیجهگیری 192
4. جنگو تروریسم: بحرانمالییا بحراننظامجهانی؟ 194
ابعاد بحرانمالیـاقتصادی 194
ابعاد بحراناجتماعی 196
نظامجهانیزیر سؤال 199
تنها راهحل: توسعه 200
5. انرون: بنبستِ پولو سیاست 203
یکدموکراسیویژه 203
انرون: نشانههاییکبیماریکُشنده 207
ظهور و سقوطیکغولتجاری 207
زایشیکشرکتچندملّیتی 209
الگویانتخاباتیامریکا 212
6. بحرانانرژی: خطراتو چشماندازها 216
ترکیبانرژیها و توزیعجغرافیایمصرفآنها 220
راههایخروجاز بحران 223
انرژیهایجایگزین 224
خاورمیانه: مرکز ثقلاقتصاد جهانی 230
بحرانانرژیدر راه؟ 232
نتیجهگیری 234
7. غولهایرسانهایو بازارهایجهانیسرمایه 236
زایشیکبخشاقتصادی 237
غولهایبزرگ، غولهایکوچک 240
ای. او. الـتایموارنر 241
وایاکام 243
والتدیسنی 244
نیوز کورپوریشن 246
برتلسمان 247
ویوندییونیورسال 248
سونی 249
نظامجهانیو تراکمهایمالیشرکتهایرسانهای 251
8. صندوقهایبازنشستگی: بحرانناگزیر و چشماندازهایاصلاح 256
طرحمسئله 257
از دولترفاهتا صندوقهایخصوصیبازنشستگی 259
تجربةخصوصیسازی 262
مشارکتکارکنان 263
کسریبودجةصندوقها 267
نتیجهگیری 268
9. مسکن: تأمیننیازها، بنبستموقعیتها 272
مسئلةمسکن 275
کشورهایتوسعهیافته 277
اروپا 278
امریکا و سایر کشورهایتوسعهیافته 280
کشورهایدرحالتوسعه 283
مسئلةجمعیتیو شهری 284
نتیجهگیری 289
منابعو مآخذ فصلدوم 291
فصلسوم. ضرورتاصلاحرابطةشمالـجنوبو نهادهایجهانی 1. ضرورتاصلاحساختاریِ صندوقبینالمللیپول 299
برتنوودز 300
موقعیتکنونیصندوق 302
سیاستهایراهبردی 303
جهتگیریجدید؟ 306
راهکارها 307
2. «مالیاتتوبین» بهمثابهابزاریبرایتوسعه 309
مبادلاتو مالیاتها 310
نابرابری، استقراضو مهاجرت 312
بازار و دولت 314
ابزارهایمالیاتی 315
3. اخلاقمالی: بدیلهاییدر آغاز راه 318
زمینةتاریخی 318
بانکهایاخلاقی 320
رویکردهایاخلاقیدر سرمایهگذاریها 322
4. بانکهاییبرایفقرا: خُردهاعتبارها و مدیریتفقر در کشورهایدرحالتوسعه 327
منابعو مآخذ فصلسوم 335
فصلچهارم. مسائلتوسعهو اقتصاد سیاسیبا نگاهیبهایران 1. اقتصاد سیاسیسرمایهگذاریبا نگاهیبهمورد ایران 339 2. آیندةاصلاحاتاقتصادیدر ایراندر پرتو تحولاتاجتماعیـسیاسی 347
توسعهو سنجشاولویتها 348
سناریوهایآینده 351
سناریوی1. اولویتتوسعةاقتصادیو دولتغیرمداخلهگر 351
سناریوی2. اولویتتوسعةاقتصادیو دولتمداخلهگر 352
سناریوی3. اولویتتوسعةسیاسیـ اجتماعیو دولتغیرمداخلهگر 353
سناریوی4. اولویتتوسعةسیاسیـاجتماعیو دولتمداخلهگر 353
3. خاستگاههایمعرفتیو ارزشیتوسعهدر ایران 356
رابطةشمالو جنوب؛ چندگانهو نابرابر 362
ایرانو مشکلدولتملّی 369
4. نابرابریاجتماعیو توسعه 376
ناآرامیهایاجتماعی 376
تبعیضاجتماعیدر ایران 380
پیوستها 387
1. جدولها و نقشهها 389
2. مأخذشناسیتوسعهو جهانیشدندر ایران 465
3. فهرستپایگاههایاینترنتی 509
4. نمایه 517
فهرستجدولها
1.1. تلفاتجانیناشیاز سوانحطبیعیدر کشورهایعضو طرحکلمبو (1985ــ1988) 47
1.2. خساراتمالیکشورهایعضو طرحکلمبو در اثر سوانحطبیعی(1985 ــ 1988) 48
1.3. نسبتتعداد فقرا بهکلافراد در روستاها و شهرهایکشورهایمنتخب 51
1.4. گرسنگیدر جهان 52
1.5. رژیمهایسیاسیدر سال1980 53
1.6. امواجبلند رشد اقتصادیامواجبلند کاندراتیف 79
1.7. مشخصاتکلاناقتصادیدر امواجبلند 79
1.8. کشاورزیدر جهانسوم(1965ــ1990) 95
1.9. پرجمعیتترینشهرها و نسبتآنها در کشورهایدرحالتوسعه(1992) 100
1.10. پرجمعیتترینشهرها و نسبتآنها در کشورهایتوسعهیافته(1992) 101
1.11. مبلغمتوسطمهمترینجریانهایسرمایهگذاریمستقیمدر کشورهایدرحالتوسعه 110
1.12. سرمایهگذاریخارجیکره، تایوانو سنگاپور بهمیلیوندلار (1990) 112
1.13. وضعیت3 عاملزبان، قومیتو مذهبدر کشورهایدرحالتوسعه 114
1.14. وضعیتزبان، قومیتو مذهبدر کشورهایمنتخبتوسعهیافته 115
1.15. کمکهایدریافتیخالصدر مناطقمختلفجهان(1990ــ2001) 144
2.1. سهمبخشاقتصادیغیررسمیدر نیرویکارِ غیرزراعیزنانو مردان
سهمزناندر بخشاقتصادیغیررسمی 181
2.2. حجماقتصاد رسمیدر کلاقتصاد 182
2.3. حجماقتصاد غیررسمی 182
2.4. وقایعمهممعاصر و تأثیر آنها بر شاخصهایبورس 197
2.5. مصرفانرژیو جمعیتدر چند منطقةجهان 221
2.6. منابعتولید انرژیدر جهان 221
5.1. طبقهبندیکشورها براساستقسیمبندیهایجهانی 390
5.2. طبقهبندیکشورها براساسدرآمد سرانه 394
5.3. طبقهبندیکشورها براساس3 گروهدر شاخصتوسعةانسانی 400
5.4. گرایشهایشاخصتوسعهانسانیکشورهایمنتخب(1975ــ2001) 403
5.5. گرایشهایجمعیتیدر مناطقجهان(1975 ــ 2015) 404
5.6. وضعیتبهداشتیدر کشورهایمنتخبجهان(1995 ــ 2001) 409
5.7. امید زندگیو مرگومیر در مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1970 ــ 2005) 411
5.8. دسترسیبهآبو فاضلابدر مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2000) 415
5.9. مرگو میر کودکاندر کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2002) 417
5.10. فقر و بیسوادیHRDِ202 در مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2001) 419
5.11. تحصیلاتدخترانو پسراندر مناطقو کشورهایمنتخبجهان 423
5.12. نابرابریجنسیتیدر آموزشدر مناطقو کشورهایمنتخبجهان (2000ــ2001) 426
5.13. وضعیتشاخصهایجنسیتیدر کشورهایمنتخبجهان(2000ــ2001) 429
5.14. مشارکتزناندر فعالیتهایاقتصادیمناطقجهان(1995ــ2001) 433
5.15. مشارکتسیاسیزناندر کشورهایمنتخبجهان 434
5.16. انرژیو محیطزیستدر مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990ــ2000) 436
5.17. توسعةفناوریها در مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990ــ200) 441
5.18. توسعهاقتصادیدر مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990ــ2001) 444
5.19. فرصتهایشغلیو امکاناتفناورانهدر مناطق
و کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2001) 450
5.20. قروضمناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2001) 454
5.21. کمکها و قروضخارجیدر مناطقو کشورهایمنتخبجهان(1990 ــ 2001) 457
5.22. وضعیتپذیرشپیمانهایبینالمللیدر دفاعاز حقوقکار در کشورهایمنتخبجهان 460
5.23. وضعیتپذیرشپیمانهایبینالمللیحقوقبشر در کشورهایمنتخبجهان 462
فهرستنقشهها
1.1. امپراتوریهایاستعماریاروپایی(1914) 126
1.2. نظامجهانی: مرکز، پیرامونو نیمهپیرامون(الگویوالرشتاین) 128
5.1. کشورهایدرحالتوسعهجهان 389
5.2. سرانةتولید ناخالصداخلیدر جهان(1991) 397
5.3. شاخصتوسعهانسانیسازمانمللمتحد 399
5.4. طبقهبندیکشورها براساسساختار اقتصادیآنها (1995) 402
5.5. طبقهبندیکشورها براساسمیانگینرشد سالانةسرانةتولید ناخالصداخلی(1990) 402
5.6. تراکمجمعیت(1990) 407
5.7. نرخجمعیتزیر 15 سالدر جهان(1990) 408
5.8. امید زندگیدر هنگامتولد در جهان(1990) 414
5.9. میزانسرانةکالریروزانهدر جهان(1989) 414
5.10. نرخباسوادیبزرگسالاندر جهان(1990) 422
5.11. نرخاشتغالزناندر کلنیرویکار جهان 432
5.12. سرانةمصرفانرژیتجاریدر جهان(1990) 439
5.13. مهمترینتولیدکنندگانبرقدر جهانسوم(1990) 440
5.14. محصولاتخامو ساختهشده، بهنسبتکلصادراتدر جهان(1990) 447
5.15. درصد وارداتغذاییبهکلوارداتدر جهان(1992) 448
5.16. درآمد حاصلاز ورود جهانگردانبهجهانسوم(1990) 449
5.17. نرخاشتغالنیرویکار بهکشاورزیدر جهان(1986ــ1989) 453
5.18. میزاناستقراضکشورهایدرحالتوسعهبهنسبتارزشکلصادراتدر جهان(1993) 456
فهرستنمودارها
1.1. هرممزلو 27
1.2. هرممزلو پساز ارضاینیازهایفیزیولوژیکی 27
1.3. تأثیر تحصیلدخترانبر شرایطزیست 32
1.4. رشد متوازن، رشد نامتوازنو رشد متعارض 66
1.5. الگویچهارمرحلهایفریدمن 67
1.6. سیستمهایباز و بستهدر تغییر جمعیت 73
1.7. سهممناطقجهاناز زمینهایحاصلخیز 85
1.8. سرانةسهممناطقجهاناز زمینهایحاصلخیز 86
1.9. ذخایر نفتدر جهان 87
1.10. ذخایر گاز طبیعی 88
1.11. ذخایر ذغالسنگدر جهان 89
1.12. میزاندسترسیبهآبو فاضلابدر جهانسوم 94
1.13. تمرکززداییو فضا 104
1.14. تأثیر شکلحکومتیبر رشد اقتصادی 105
1.15. مصرفسرانةانرژیدر جهان 109
1.16. سرمایهگذاریهایمستقیمخارجی(جریانهایاصلی) 111
2.1. کنشمتقابلفضاییو بخشیدر اقتصاد جهانسوم 187
2.2. رابطةمصرفبالایانرژیو کاهشقیمتهایانرژیدر کشورهایOECD (2001) 225
فهرستقابها
1.1. زناندر صنایع 31
1.2. تغییر اقلیمیو تهدید آنعلیهموقعیتکشورهایدرحالتوسعه 50
1.3. توسعةمناطق(الگویفریدمن) 68
1.4. شهرهایدهمیلیونی 90
1.5. سلامتو بیماریدر جهانسوم 92
1.6. سنجشامید زندگیسالم 97
1.7. آیا تمرکززداییبهکاهشفقر کمکمیکند؟ 107
2.1. منابعانرژیغیرتجاریو جایگزین 227
2.2. صنعتو آلایندگی 229
2.3. بهبود شرایطزیستزاغهنشینان 285
3.1. بانکجهانی 304
3.2. کمکهایرسمیبهتوسعه 311
3.3. زناندر شهر 332
5.1. شاخصتوسعةانسانیسازمانمللمتحد 398